Το Σάββατο οι Ηνωμένες Πολιτείες έκλεισαν 250 χρόνια ζωής. Παρά την πολιτική ένταση, την κοινωνική πόλωση και τη γεωπολιτική αναταραχή, παραμένουν ο ισχυρότερος, δυναμικότερος και πιο ελκυστικός πόλος ελευθερίας και ευημερίας στον πλανήτη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αμερική είναι τέλεια. Σημαίνει κάτι πολύ σπουδαιότερο. Ότι η αμερικανική ιδέα εξακολουθεί να παράγει ενέργεια, πλούτο, καινοτομία και αυτοκριτική με έναν τρόπο που κανένα άλλο πολιτικό πείραμα δεν έχει κατορθώσει να αντιγράψει.
Η αμερικανική ψυχή παραμένει δύσκολη για εμάς τους Έλληνες. Την προσεγγίζουμε άλλοτε με θαυμασμό, άλλοτε με καχυποψία, άλλοτε με την εύκολη αλαζονεία ενός ευρωπαϊσμού που καταγγέλλει την Αμερική το πρωί και καταναλώνει τα προϊόντα της το βράδυ. Για να την καταλάβουμε, δεν αρκεί να κοιτάξουμε τη Wall Street, το Χόλιγουντ, τη Silicon Valley ή το Πεντάγωνο. Πρέπει να επιστρέψουμε στον ιδρυτικό της μύθο.
Εκεί υπάρχουν αμέτρητες ιστορίες. Άλλες γνωστές και άλλες σχεδόν άγνωστες στην Ελλάδα. Σήμερα θα σταθούμε σε τρεις στιγμές που συνδέουν την αμερικανική ίδρυση με τη σημερινή Αμερική. Όχι ως μουσειακά επεισόδια, αλλά ως κλειδιά για να καταλάβουμε γιατί αυτή η χώρα εξακολουθεί, ύστερα από δυόμισι αιώνες, να εμπνέει, να προκαλεί και να αντέχει.
Η πρώτη στιγμή είναι η περίφημη απάντηση του Βενιαμίν Φραγκλίνου το 1787 στη Φιλαδέλφεια. Όταν ρωτήθηκε από τους παρευρισκόμενους και εν αγωνία πολίτες τι πολίτευμα δημιούργησε η Συνταγματική Συνέλευση, Μοναρχία ή Δημοκρατία, φέρεται να απάντησε: «Δημοκρατία, αν μπορείτε να την κρατήσετε». Αυτή η φράση συμπυκνώνει εξαιρετικά την αμερικανική πολιτική φιλοσοφία. Η ελευθερία δεν κληρονομείται μηχανικά. Δεν τη διασφαλίζει ούτε μια σημαία ούτε ένα Σύνταγμα κλειδωμένο σε μουσείο. Τη διατηρούν πολίτες που γνωρίζουν τα όρια της εξουσίας και τις υποχρεώσεις της αυτοκυβέρνησης.
Η δεύτερη στιγμή είναι η παραίτηση του Τζορτζ Ουάσιγκτον από τη στρατιωτική του διοίκηση το 1783. Ο νικητής στρατηγός θα μπορούσε να γίνει ο πρώτος Καίσαρας της νέας ηπείρου. Είχε κύρος, στρατό, δόξα, πολιτική δύναμη και λαϊκή αγάπη. Αντί γι’ αυτό, παρέδωσε την εξουσία και επέστρεψε στο σπίτι του στο πανέμορφο Mount Vernon. Εκεί βρίσκεται ένα από τα βαθύτερα μυστικά της αμερικανικής επιτυχίας. Η Αμερική δεν γεννήθηκε μόνο από την εξέγερση εναντίον ενός βασιλιά. Γεννήθηκε και από την άρνηση να δημιουργήσει έναν καινούργιο.
Η τρίτη στιγμή είναι η άρνηση του Τζορτζ Μέισον να υπογράψει το Σύνταγμα. Δεν ήταν εχθρός της νέας χώρας. Ήταν φίλος της ελευθερίας. Φοβήθηκε ότι το νέο ομοσπονδιακό κράτος θα γινόταν υπερβολικά ισχυρό χωρίς ρητή κατοχύρωση δικαιωμάτων. Η άρνησή του βοήθησε να ανοίξει ο δρόμος για το Bill of Rights, την περίφημη χάρτα των δικαιωμάτων που καταγράφουν οι 10 πρώτες τροπολογίες του αμερικανικού Συντάγματος. Αυτό το επεισόδιο μας θυμίζει κάτι που συχνά ξεχνάμε. Η αληθινή πίστη σε μια Δημοκρατία δεν απαιτεί σιωπή ή συμμόρφωση απέναντι στην εξουσία. Απαιτεί καχυποψία απέναντί της.
Αυτές οι τρεις στιγμές εξηγούν την Αμερική καλύτερα από χίλιες αναλύσεις για τις εκλογές της. Ο Φραγκλίνος μάς λέει ότι η Δημοκρατία χάνεται όταν οι πολίτες ολιγωρούν. Ο Ουάσιγκτον μάς λέει ότι η εξουσία πρέπει να παραδίδεται, όχι να λατρεύεται. Ο Μέισον μάς λέει ότι το κράτος πρέπει να φοβάται τους πολίτες, όχι οι πολίτες το κράτος.
Η Αμερική παραμένει φάρος εν μέρει και χάρη στην κληρονομιά αυτών των σημαντικών ιστορικών επεισοδίων και των συνεπειών της. Όχι επειδή δεν έχει σφάλματα. Αλλά επειδή χτίστηκε πάνω στη σπάνια παραδοχή ότι η εξουσία είναι αναγκαία και επικίνδυνη ταυτόχρονα. Στα 250 της χρόνια, το μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν η Αμερική θα συνεχίσει να κυριαρχεί στον κόσμο. Το ερώτημα είναι αν οι Αμερικανοί θα συνεχίσουν να κρατούν τη Δημοκρατία που τους παραδόθηκε.
Happy Birthday America!
