Η δημόσια συζήτηση για το Ισλάμ στην Ευρώπη μάλλον κινείται ανάμεσα σε δύο άκρα: είτε αφελής αισιοδοξία περί «αυτόματης» ενσωμάτωσης των μουσουλμάνων μεταναστών, είτε φοβικός λόγος που μετατρέπει την εξαιρετικά σύνθετη πραγματικότητα σε απλοϊκό πολιτικό σύνθημα. Στο νέο του βιβλίο Το Ισλάμ από τα Βαλκάνια στην Ευρώπη(;) Το ζητούμενο της ισλαμικής ευρωπαϊκότητας, ο Καθηγητής Ιστορίας Θρησκευμάτων Μιχάλης Μαριόρας επιχειρεί κάτι πιο δύσκολο και πολύ πιο χρήσιμο: να σκεφτεί νηφάλια, ιστορικά και επιστημονικά πάνω σε ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα του ευρωπαϊκού παρόντος και μέλλοντος.
Το βιβλίο τοποθετείται στο σημείο όπου συναντώνται η ιστορία, η θρησκειολογία, η πολιτισμική ανθρωπολογία και η ευρωπαϊκή πολιτική πραγματικότητα. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η βαλκανική αναφορά του βιβλίου. Η περιοχή παρουσιάζεται ως ιστορικό εργαστήριο συνύπαρξης χριστιανικών και μουσουλμανικών κοινοτήτων, με όλες τις εντάσεις, τις συγκρούσεις αλλά και τις μορφές καθημερινής συμβίωσης που διαμόρφωσαν την κοινωνική πραγματικότητα της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Μέσα από αυτή την οπτική, ο συγγραφέας προτείνει ότι η βαλκανική εμπειρία μπορεί να λειτουργήσει ως πολύτιμο πεδίο κατανόησης για τη σημερινή ευρωπαϊκή πρόκληση.
Ως αποτέλεσμα η ιστορική παρουσία του Ισλάμ στον ευρωπαϊκό χώρο εξετάζεται όχι ως πρόσφατη «εισβολή», αλλά ως μακρά και πολυσύνθετη διαδικασία που ήδη από την οθωμανική περίοδο διαμόρφωσε ιδιαίτερες μορφές μουσουλμανικής παρουσίας στα Βαλκάνια. Από αυτή τη βαλκανική εμπειρία ξεκινά μια ευρύτερη ανάλυση για το αν και κατά πόσο μπορεί να υπάρξει αυτό που ο ίδιος ονομάζει «ισλαμική ευρωπαϊκότητα» «ως ικανή απάντηση στην προβληματική που προκαλείται και προκύπτει από τα ταυτοτικά αδιέξοδα των μουσουλμάνων στην Ευρώπη» (ΔΤ).
Ο Μαριόρας δεν αποφεύγει τις δύσκολες ερωτήσεις. Μπορεί το Ισλάμ να αναπτύξει μορφές θεολογικής και κοινωνικής έκφρασης συμβατές με τις αρχές του ευρωπαϊκού πολιτικού πολιτισμού; Πώς επηρεάζουν τη συζήτηση έννοιες όπως η κοσμικότητα του κράτους, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ισότητα των φύλων και η ελευθερία της έκφρασης; Ταυτόχρονα, πώς μπορούν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες να διαχειριστούν τη θρησκευτική και πολιτισμική ποικιλομορφία χωρίς να απεμπολήσουν τη δική τους ιστορική ταυτότητα; «Μήπως η μόνη βιώσιμη προοπτική για την ύπαρξη των μουσουλμάνων στην Ευρώπη, κυρίως όμως για το μεγάλο διακύβευμα της συνύπαρξής τους με τους Ευρωπαίους πολίτες, είναι η καλλιέργεια της ισλαμικής ευρωπαϊκότητας; Ποιες είναι τελικά οι προϋποθέσεις, οι όροι και τα όρια αυτής της έννοιας; Ποιοι είναι οι φορείς ανάπτυξης και διάδοσής της; Το περιεχόμενο μιας τέτοιας θρησκευτικής, πολιτιστικής και συγχρόνως πολιτικής ταυτότητας απευθύνεται μόνο στους μουσουλμάνους στην Ευρώπη, ή μήπως βασικά συστατικά της είναι δυνατόν να αφορούν ευρύτερα τους μουσουλμάνους και σε άλλες περιοχές, ακόμη και σε μουσουλμανικές χώρες»; (ΔΤ)
Η πρωτοτυπία του έργου έγκειται ακριβώς στην ισορροπία ανάμεσα στη νηφαλιότητα της επιστημονικής ανάλυσης και στην «ακαδημαϊκή γενναιότητα» με την οποία ο συγγραφέας αγγίζει ζητήματα που συχνά αποφεύγονται στον δημόσιο λόγο. Αντί για εύκολες διακηρύξεις περί πολυπολιτισμικότητας, συμπερίληψης ή «σύγκρουσης πολιτισμών», προτείνει μια πιο απαιτητική προσέγγιση: την αναζήτηση ενός πλαισίου συνύπαρξης που να στηρίζεται αφενός στον σεβασμό της θρησκευτικής ταυτότητας των μουσουλμάνων, αφετέρου στη διατήρηση του ευρωπαϊκού πολιτισμικού και θεσμικού κεκτημένου, όπως αυτό διαμορφώθηκε στο πέρασμα των αιώνων.
Σε μια εποχή όπου το ζήτημα της θρησκευτικής και πολιτισμικής ταυτότητας απασχολεί κυρίαρχα το δημόσιο διάλογο, το βιβλίο του Μιχάλη Μαριόρα δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Προσφέρει όμως κάτι πιο πολύτιμο: μια βαθιά, ιστορικά τεκμηριωμένη και πνευματικά θαρραλέα συμβολή στη συζήτηση για το πώς μπορεί η Ευρώπη να παραμείνει πιστή στον εαυτό της, ενώ ταυτόχρονα μαθαίνει να ζει με την αυξανόμενη θρησκευτική και πολιτισμική της ποικιλομορφία.
Ένα έργο που αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο από ειδικούς, αλλά από κάθε πολίτη που ενδιαφέρεται για το μέλλον της ευρωπαϊκής κοινωνίας σε ένα κόσμο που όλο και περισσότερο αλλάζει.
