Υπήρχε μια Αριστερά με την οποία μπορούσες να διαφωνείς και να συνομιλείς. Να της ασκείς αυστηρή κριτική, αλλά να αναγνωρίζεις ότι κουβαλούσε πολιτική παιδεία, ιστορική μνήμη και μια αγωνία σύνθεσης. Ήταν η παράδοση της δημοκρατικής και ανανεωτικής Αριστεράς: από τον Ηλία Ηλιού μέχρι τον Λεωνίδα Κύρκο και τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη. Δεν ήταν ποτέ η δική μου πολιτική πατρίδα. Ήταν όμως ένας σοβαρός αντίπαλος: ευρωπαϊκός, θεσμικός, δύσκολος, συχνά αντιφατικός, αλλά πραγματικός.
Αυτός ο χώρος δεν ηττάται σήμερα από τους αντιπάλους του. Αφανίζεται από τον Τσίπρα. Η αφορμή είναι πια ορατή: η διάλυση «στάγδην» του ΣΥΡΙΖΑ και η σταδιακή αποστράγγισή του προς το νέο προσωποπαγές σχήμα του πρώην αρχηγού του. Ένας πολιτικός χώρος δεν καταρρέει πάντα με θόρυβο. Μερικές φορές αδειάζει. Στέλεχος το στέλεχος, μηχανισμός τον μηχανισμό, προσχώρηση την προσχώρηση.
Ο Τσίπρας δεν επέστρεψε για να ανανεώσει την Αριστερά, αλλά για να την αντικαταστήσει με τον εαυτό του. Δεν οικοδομεί πολιτικό χώρο· κατασκευάζει όχημα. Δεν φέρνει λογοδοσία· φέρνει σκηνοθεσία. Ο Τσίπρας δεν υπήρξε απλώς πρόεδρος ενός κόμματος. Υπήρξε ο μηχανισμός μέσω του οποίου ένας ιστορικός χώρος εγκατέλειψε σταδιακά τον εαυτό του. Η Ανανεωτική Αριστερά, με όλες τις αυταπάτες και τις αντιφάσεις της, μετατράπηκε από σχολή πολιτικής σκέψης σε εκλογική μηχανή ενός αρχηγού. Από ιδεολογική παράδοση έγινε προσωπική πλατφόρμα εξουσίας.
Η ιστορική αναλογία με τον Α. Παπανδρέου είναι χρήσιμη. Όχι γιατί οι δύο περιπτώσεις είναι ίδιες, αλλά γιατί και στις δύο βλέπουμε έναν αρχηγό να απορροφά έναν παλαιότερο πολιτικό χώρο. Ο Παπανδρέου δεν ανανέωσε την Ένωση Κέντρου. Την ξεπέρασε, την απορρόφησε, την άφησε πίσω του και ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ ως δικό του κίνημα. Το παλιό Κέντρο δεν εξαφανίστηκε σε μία μέρα. Άδειασε. Έχασε τον ιστορικό του ρόλο, γιατί ένας νέος αρχηγός εμφανίστηκε ως το μέλλον του χώρου.
Κάτι ανάλογο επιχειρεί σήμερα ο Τσίπρας απέναντι στην Ανανεωτική Αριστερά. Θέλει να εμφανιστεί όχι ως πρώην αρχηγός ενός κόμματος που ηττήθηκε, αλλά ως ιδρυτής νέας εποχής. Όχι ως μέρος του προβλήματος, αλλά ως λύση στο πρόβλημα που ο ίδιος δημιούργησε. Εδώ όμως τελειώνει η ομοιότητα. Ο Παπανδρέου κινήθηκε στην αρχή της Μεταπολίτευσης. Έπιασε ένα υπαρκτό κοινωνικό ρεύμα και το μετέτρεψε σε κόμμα εξουσίας. Ο Τσίπρας κινείται μετά την εξουσία: μετά τη δοκιμασία, μετά το 2015, μετά το δημοψήφισμα, μετά τις κλειστές τράπεζες, μετά την υπερφορολόγηση της μεσαίας τάξης, μετά την αυταπάτη που έγινε κυβερνητική πολιτική, μετά την ήττα.
Ο Παπανδρέου έφτιαξε μύθο πριν κυβερνήσει. Ο Τσίπρας ζητά νέο μύθο αφού κυβέρνησε. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι η ουσία. Η πολιτική δεν είναι αμνηστία βιογραφιών. Δεν μπορείς να επιστρέφεις ως ιδρυτ@ όταν δεν έχεις μιλήσει ως υπεύθυν@. Δεν μπορείς να ζητάς νέο ξεκίνημα χωρίς λογαριασμό για το προηγούμενο. Δεν μπορείς να ντύνεσαι με σύμβολα και να προσπερνάς τις πράξεις σου.
Γι’ αυτό και το όνομα ΕΛΑΣ είναι αποκαλυπτικό. Δεν είναι αθώο ακρωνύμιο. Είναι φορτισμένο σύμβολο. Όταν το πρόγραμμα είναι θολό, σηκώνεις σημαία. Όταν το μέλλον είναι ασαφές, δανείζεσαι το παρελθόν. Μόνο που η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλες συγκινήσεις. Τις πλήρωσε ακριβά.
Θα πει κανείς: υπάρχει η «Ιθάκη». Μόνο που άλλο πράγμα είναι ένα βιβλίο προσωπικής αφήγησης και άλλο η πολιτική λογοδοσία. Η «Ιθάκη» μπορεί να είναι η δική του εκδοχή. Δεν είναι όμως συλλογικός απολογισμός διακυβέρνησης. Δεν είναι ανάληψη ευθύνης. Δεν είναι εξήγηση προς την κοινωνία για το πώς η αντιμνημονιακή υπόσχεση έγινε μνημονιακή υπογραφή.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη παραχάραξη. Δεν κυβέρνησε ποτέ η «πρώτη φορά Αριστερά», όπως ο ίδιος θέλησε να το ονομάσει. Κυβέρνησε το σύστημα Τσίπρα: ένα αρχηγικό πλέγμα εξουσίας, επικοινωνίας, κρατικής διαχείρισης και υποστηρικτικών δικτύων που ουδέποτε φωτίστηκαν επαρκώς. Η Αριστερά ήταν το σύνθημα. Ο Τσίπρας ήταν το κέντρο εξουσίας. Και όσοι σήμερα μετακινούνται «στάγδην» προς το νέο του κόμμα δεν μετακινούνται προς μια νέα ιδέα. Μετακινούνται προς το ίδιο κέντρο βάρους που είχε ήδη καταπιεί τον παλιό χώρο.
Αυτό ακριβώς λείπει: η καθαρή αυτοκριτική. Η απάντηση για το δημοψήφισμα, τις κλειστές τράπεζες, την υπερφορολόγηση της μεσαίας τάξης, τη θεσμική ένταση, την εργαλειοποίηση της οργής, τη μετατροπή της ελπίδας σε κούραση. Λείπει και η αυτονόητη διαφάνεια. Ένας πολιτικός φορέας με σκηνοθεσία, προβολή, μηχανισμούς και οργανωτική φιλοδοξία δεν γεννιέται στον αέρα. Το ερώτημα δεν είναι συνωμοσιολογικό. Είναι δημοκρατικό: ποι@ πληρώνει, με ποιους όρους, με ποιον έλεγχο, με ποια δημοσιότητα;
Όποι@ θέλει να ζητήσει εντολή, ξεκινά από το φως. Όχι από τη σκιά. Το πρόβλημα με τον Τσίπρα δεν είναι ότι θέλει να επιστρέψει. Έχει ήδη επιστρέψει. Το πρόβλημα είναι ότι επιστρέφει σαν να μην οφείλει τίποτα. Σαν να μην προηγήθηκε διακυβέρνηση. Σαν να μην υπήρξε ήττα. Σαν να είναι διαρκώς δικαιούχος νέας αρχής, χωρίς ποτέ να περνά από το ταμείο της ευθύνης.
Αυτό κουράζει. Και αποκαλύπτει. Το «φαινόμενο» Τσίπρα είναι η μετατροπή της πολιτικής σε προσωπικό δικαίωμα επανεμφάνισης. Είναι η πεποίθηση ότι ένας χώρος υπάρχει μόνο όσο υπηρετεί τον αρχηγό. Όταν δεν τον υπηρετεί, εγκαταλείπεται. Όταν φθείρεται, αντικαθίσταται. Όταν δεν αρκεί, ιδρύεται άλλος. Έτσι όμως δεν χτίζονται παρατάξεις. Έτσι καταναλώνονται.
Η Ανανεωτική Αριστερά δεν κινδυνεύει επειδή μικραίνει εκλογικά. Κινδυνεύει επειδή χάνει την ψυχή της. Επειδή από χώρος ιδεών έγινε προθάλαμος αρχηγικής επιστροφής. Επειδή η κουλτούρα της σύνθεσης, της ευρωπαϊκής αμφιβολίας και του πολιτικού διαλόγου παραδίδεται στην κουλτούρα του προσώπου, της σκηνοθεσίας και της ανακύκλωσης.
Αυτός είναι ο πραγματικός αφανισμός. Όχι η απώλεια ποσοστών, αλλά η απώλεια αυτονομίας. Όχι η ήττα στις κάλπες, αλλά η ήττα της πολιτικής αξιοπρέπειας ενός χώρου που κάποτε μπορούσε να συνομιλεί ακόμη και με τους αντιπάλους του.
Ο Τσίπρας δεν ιδρύει απλώς νέο κόμμα. Ιδρύει το μνημείο της αδυναμίας του να αποχωρήσει. Και μαζί του σέρνει την Ανανεωτική Αριστερά στο τελευταίο της στάδιο: από ιδεολογική παράδοση σε προσωπικό υπόλειμμα.
Η Ανανεωτική Αριστερά δεν πεθαίνει επειδή της λείπει αρχηγός. Πεθαίνει επειδή επέτρεψε σε έναν αρχηγό να γίνει μεγαλύτερος από την ιστορία της.
* Ο Γιάννης Σ. Καλαντζάκης είναι συνιδρυτής της Urban Policy Lab ΑΜΚΕ και ιδρυτής της OLYSIS. Είναι εμπειρογνώμων πολιτικών υγείας, cDPO και Lead Verifier κατά EU ETS, ISO 14064-1 και ISO 14064-2. #IOwnMyHealthData #OwnYourCity
