Σε πρόσφατη δήλωσή του ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ανέφερε ότι η κυβέρνηση σύντομα θα ανακοινώσει τις τελικές της αποφάσεις για τον περιορισμό της πρόσβασης σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών.
Για πολλούς εφήβους σήμερα, τα social media λειτουργούν σαν ένας καθρέφτης που δεν αντανακλά την πραγματικότητα, αλλά μια εκδοχή της διαμορφωμένη από αλγορίθμους τεχνητής νοημοσύνης. Η εικόνα που επιστρέφεται επηρεάζει την ταυτότητά τους πριν ακόμη προλάβουν να την διαμορφώσουν οι ίδιοι. Δεν είναι τυχαίο ότι η προστασία των ανηλίκων στο ψηφιακό περιβάλλον έχει μετακινηθεί από την οικογενειακή σφαίρα στο επίκεντρο της δημόσιας πολιτικής.
Ανησυχητικά δεδομένα
Σύμφωνα με έρευνα τον WHO (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, 2024) ένας στους δέκα εφήβους στην Ευρώπη εμφανίζει συμπτώματα προβληματικής χρήσης κοινωνικών δικτύων, με αυξημένο άγχος, διαταραχές ύπνου και συμπτώματα κατάθλιψης. Έρευνες της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Stanford (Stanford Medicine) επισημαίνουν ότι οι πλατφόρμες αξιοποιούν εθιστικούς μηχανισμούς, όπως το infinite scroll (ατέρμονη κύλιση), variable rewards (μεταβλητές ανταμοιβές) και algorithmic amplification (αλγοριθμική ενίσχυση περιεχομένου), ενώ ο ανώριμος προμετωπιαίος φλοιός των εφήβων τούς καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτους.
Το πείραμα της Αυστραλίας και η επιλογή της Κίνας
Τον Δεκέμβριο του 2025, η Αυστραλία υιοθέτησε ένα από τα αυστηρότερα μέτρα διεθνώς: απαγόρευσε με νόμο την πρόσβαση σε μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης για χρήστες κάτω των 16 ετών. Ο νόμος προβλέπει πρόστιμα έως 49,5 εκατ. δολάρια Αυστραλίας για τις εταιρείες που αποτυγχάνουν να εμποδίσουν τη δημιουργία λογαριασμών από ανήλικους.
Τα πρώτα αποτελέσματα, ωστόσο, ήταν διφορούμενα. Οι αναζητήσεις για VPN (εικονικό ιδιωτικό δίκτυο που επιτρέπει ανωνυμία κατά τη σύνδεση) εκτοξεύτηκαν, ενώ η UNICEF προειδοποίησε ότι πολλοί νέοι μετακινούνται σε λιγότερο ασφαλείς ψηφιακούς χώρους, χάνοντας παράλληλα πρόσβαση σε διαδικτυακές κοινότητες υποστήριξης. Παράλληλα η Κίνα παρουσίασε νέους κανόνες για την «ταξινόμηση διαδικτυακών πληροφοριών που ενδέχεται να επηρεάσουν τη σωματική και ψυχική υγεία ανηλίκων», με στόχο την ενίσχυση της προστασίας των νέων και τη ρύθμιση των ψηφιακών πλατφορμών.
Η ευρωπαϊκή συζήτηση
Στην Ευρώπη, η συζήτηση στρέφεται σε πιο σύνθετες λύσεις. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με ψήφισμά του προτείνει μεγαλύτερη διαφάνεια αλγορίθμων και αυξημένη ευθύνη των πλατφορμών για την προστασία ανηλίκων. Γαλλία, Ισπανία και Δανία εξετάζουν συστήματα επαλήθευσης ηλικίας και ενίσχυσης του γονεϊκού ελέγχου, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται σε εξέλιξη δημόσια διαβούλευση για ηλικιακά όρια, περιορισμό χρήσης κατά τις νυκτερινές ώρες και ρύθμιση των AI chatbots (ψηφιακοί βοηθοί τεχνητής νοημοσύνης).
Η ελληνική οπτική: Tι δείχνει η έρευνα της ΔιαΝΕΟσις
Η νέα έρευνα της ΔιαΝΕΟσις για την τεχνητή νοημοσύνη αποτυπώνει ένα κλίμα βαθιάς επιφυλακτικότητας στην ελληνική κοινωνία. Παρότι η ΤΝ είναι αποδεκτή ως εργαλείο προόδου, οι πολίτες ανησυχούν για τις επιπτώσεις της στην ψυχο-κοινωνική και κοινωνική διάσταση του ανθρώπου.
·60% πιστεύει ότι η ΤΝ δεν θα συμβάλει στη διατήρηση της ψυχικής ισορροπίας.
·66% θεωρεί ότι δεν θα ενισχύσει την κριτική σκέψη.
·70% εκτιμά ότι δεν θα μας κάνει πιο εξωστρεφείς.
·80% πιστεύει ότι δεν θα βοηθήσει στη συναισθηματική σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων.
·58% εκτιμούν ότι θα επηρεάσει αρνητικά τη δημοκρατία.
·70% εκτιμούν ότι θα επηρεάσει αρνητικά την αγορά εργασίας.
Οι ανησυχίες επεκτείνονται και στο θεσμικό επίπεδο: οι πολίτες προβλέπουν αρνητικές συνέπειες για τη δικαιοσύνη, τη δημοκρατία, την αγορά εργασίας και την προστασία προσωπικών δεδομένων. Η εικόνα που προκύπτει είναι σαφής: η τεχνητή νοημοσύνη αναγνωρίζεται ως χρήσιμο εργαλείο, αλλά στο κοινωνικό και συναισθηματικό πεδίο αντιμετωπίζεται ως πιθανή απειλή.
Η πρόκληση για τα παιδιά και τους εφήβους
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο κρίσιμο όταν αφορά τους νέους. Σε μια ηλικία όπου οι δεξιότητες διαμορφώνονται, η εύκολη πρόσβαση σε «έτοιμες απαντήσεις» και «έτοιμη κρίση» κινδυνεύει να υποκαταστήσει την εμπειρική μάθηση, την προσωπική προσπάθεια και την κριτική σκέψη. Η πνευματική ατροφία που περιγράφουν οι ειδικοί δεν είναι θεωρητική: η εξάρτηση από τα ψηφιακά εργαλεία μπορεί να γίνει τόσο ισχυρή ώστε η αυτενέργεια και η πνευματική χειραφέτηση να υποχωρήσουν.
Μια ιστορία που δείχνει τον κίνδυνο
Πριν από μερικά χρόνια, μια μεγάλη αεροπορική εταιρεία διαπίστωσε ότι οι πιλότοι της αφιέρωναν όλο και λιγότερο χρόνο στον πραγματικό χειρισμό του αεροπλάνου. Ο αυτόματος πιλότος, ένα εργαλείο σχεδιασμένο για να μειώνει το άγχος και να αυξάνει την ασφάλεια, είχε τόσο εξελιχθεί, ώστε οι πιλότοι τον ενεργοποιούσαν σχεδόν αμέσως μετά την απογείωση και τον απενεργοποιούσαν λίγο πριν την προσγείωση.
Όλα πήγαιναν καλά, μέχρι που μια μέρα ο αυτόματος πιλότος παρουσίασε βλάβη. Το αεροπλάνο άρχισε να χάνει ύψος και το πλήρωμα κλήθηκε να αναλάβει χειροκίνητα. Μόνο που οι πιλότοι, έχοντας χρόνια να πετάξουν χωρίς βοήθεια, δυσκολεύτηκαν να αντιδράσουν. Η δεξιότητα είχε ατροφήσει. Ο «υπηρέτης» είχε γίνει τόσο απαραίτητος, που χωρίς αυτόν το σύστημα κατέρρεε.
Η εταιρεία αναγκάστηκε να αλλάξει πολιτική: υποχρεωτική χειροκίνητη πτήση για συγκεκριμένα διαστήματα, ώστε οι πιλότοι να διατηρούν την κρίση, τα αντανακλαστικά και την αυτονομία τους.
Η λύση: κριτική σκέψη ως άμυνα
Αυτό ακριβώς είναι το διακύβευμα και για τους νέους. Ο μόνος πραγματικός τρόπος να προστατευτούν είναι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Και για να συμβεί αυτό, χρειάζεται συστηματική εκπαίδευση από δασκάλους που γνωρίζουν σε βάθος το πρόβλημα, ώστε να μπορούν να πλαισιώσουν τους εφήβους και να τους δείξουν πώς να καλλιεργούν και να ασκούν τη δική τους κρίση. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί σαν μυς: αν δεν εξασκηθεί, ατροφεί. Και όταν ατροφεί, η εξάρτηση από την τεχνολογία γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Το πραγματικό ερώτημα
Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η ανθρώπινη ικανότητα να παραμένει ενεργή, κριτική και αυτόνομη μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο αυτοματοποιημένος. Αν δεν επενδύσουμε στην εκπαίδευση, στην καλλιέργεια της κρίσης και στην ενδυνάμωση των νέων, τότε η εξάρτηση από τους αλγορίθμους δεν θα είναι απλώς πιθανή, θα είναι αναπόφευκτη.
Οι δημοκρατίες οφείλουν να δράσουν πριν η συνήθεια γίνει εξάρτηση και η εξάρτηση γίνει κανόνας. Γιατί όταν μια γενιά μεγαλώνει σε «αυτόματο πιλότο», το πρόβλημα δεν είναι ότι η τεχνολογία αποφασίζει στη θέση της. Το πρόβλημα είναι ότι κάποια στιγμή μπορεί να έχει ξεχάσει πώς να αποφασίζει μόνη της.
