Κάθε εποχή θέτει το δικό της μεγάλο πολιτικό ερώτημα. Υπήρξαν εποχές που το μεγάλο διακύβευμα ήταν η δημοκρατία. Άλλες που κυριάρχησαν η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, η οικονομική ανάπτυξη ή η παγκοσμιοποίηση. Τα διακυβεύματα αυτά δεν εξέλιπαν. Αντίθετα, σήμερα προστίθεται ένα ακόμη, που θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα της δημοκρατίας και της ανάπτυξης τις επόμενες δεκαετίες.
Πώς μπορούν οι πολίτες να πάρουν ξανά τον έλεγχο της ζωής τους;
Ζούμε σε μια εποχή πρωτόγνωρων δυνατοτήτων. Η τεχνολογία μετασχηματίζει την οικονομία, η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει την εργασία και το κράτος γίνεται πιο αποτελεσματικό και πιο ψηφιακό. Κι όμως, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται ότι οι αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους λαμβάνονται μακριά από τους ίδιους. Η μεγάλη πολιτική συζήτηση μετατοπίζεται. Αφορά το πού ασκείται η εξουσία, ποιος αποφασίζει και ποιος λογοδοτεί.
Το πραγματικό πολιτικό ερώτημα της εποχής μας είναι απλό: θα συνεχίσουμε να συγκεντρώνουμε την εξουσία στο κέντρο ή θα την επιστρέψουμε πιο κοντά στους πολίτες και στις κοινότητές τους;
Για δεκαετίες οικοδομήσαμε στην Ελλάδα ένα από τα πιο συγκεντρωτικά κράτη της Ευρώπης. Συνηθίσαμε να πιστεύουμε ότι σχεδόν κάθε σημαντική απόφαση πρέπει να λαμβάνεται σε ένα υπουργείο της Αθήνας. Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι καλύτερες αποφάσεις λαμβάνονται συχνά από εκείνους που βρίσκονται πιο κοντά στο πρόβλημα και θα ζήσουν τις συνέπειές τους. Γι’ αυτό και σε ολόκληρη την Ευρώπη ενισχύεται η αποκέντρωση. Δεν πρόκειται για αποδυνάμωση του κράτους, αλλά για κράτη με την αυτοπεποίθηση να μοιράζονται την εξουσία. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε πάνω στην αρχή της επικουρικότητας: οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται όσο πιο κοντά γίνεται στους ανθρώπους που αφορούν.
Η πρόκληση της επόμενης δεκαετίας είναι να περάσουμε από το κράτος-πάροχο στο κράτος-αρωγό. Ένα κράτος που θέτει κανόνες, εγγυάται τη δικαιοσύνη, προστατεύει τους πιο αδύναμους, αξιολογεί τα αποτελέσματα και δίνει χώρο στην κοινωνία να παράγει λύσεις. Το κράτος δεν αποσύρεται. Αλλάζει ρόλο. Από διαχειριστής των πάντων γίνεται εγγυητής των κανόνων, της αξιολόγησης και των ίσων ευκαιριών. Γιατί η μεγαλύτερη δύναμη μιας χώρας δεν βρίσκεται μόνο στο κράτος της. Βρίσκεται στις οικογένειες, στα πανεπιστήμια, στις επιχειρήσεις, στις κοινότητες, στις πόλεις και στους ενδιάμεσους θεσμούς που παράγουν εμπιστοσύνη, δημιουργία και συνοχή.
Αυτό προϋποθέτει και μια διαφορετική αντίληψη για το ίδιο το κράτος, χωρίς φοβικότητες. Το κράτος του 20ού αιώνα λειτουργούσε με τη λογική της άδειας, της προέγκρισης και της καχυποψίας. Το κράτος του 21ου αιώνα οφείλει να λειτουργεί δυναμικά: να εμπιστεύεται, να δοκιμάζει, να αξιολογεί και να διορθώνει γρήγορα. Να αντιμετωπίζει τον πολίτη και την επιχείρηση όχι ως εν δυνάμει παραβάτες, αλλά ως συνεργάτες στη δημιουργία δημόσιας αξίας. Η εμπιστοσύνη δεν είναι αφέλεια. Προϋποθέτει διαφάνεια και αυστηρή λογοδοσία.
Για πολλά χρόνια η μεγάλη πολιτική διαίρεση στην Ευρώπη αφορούσε κυρίως τον ρόλο του κράτους. Η σοσιαλδημοκρατία επένδυσε στη συνεχή διεύρυνσή του ως βασικού εργαλείου κοινωνικής προστασίας. Η φιλελεύθερη παράδοση έδωσε μεγαλύτερη έμφαση στην αγορά. Σήμερα, όμως, η πρόκληση είναι διαφορετική. Η τεχνολογία, η παγκοσμιοποίηση και η κρίση εμπιστοσύνης απέδειξαν ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος παράγει τον πλούτο ή ποιος τον αναδιανέμει. Είναι ποιος έχει πραγματική επιρροή στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή του.
Από την άλλη πλευρά, η απάντηση δεν μπορεί να είναι οι προσωποκεντρικές και ολιγαρχικές αντιλήψεις εξουσίας που αναδύονται σε διάφορα μέρη του κόσμου. Αν ο κρατισμός συγκεντρώνει την εξουσία στο κράτος, ο λαϊκισμός και οι ολιγαρχικές λογικές τη συγκεντρώνουν σε πρόσωπα και σε κλειστούς κύκλους ισχύος. Η ελληνική κεντροδεξιά οφείλει να απορρίψει και τα δύο. Η δική της παράδοση στηρίζεται στους ισχυρούς θεσμούς, στην ευρωπαϊκή δημοκρατική παράδοση και στη διάχυση της εξουσίας.
Αυτή, άλλωστε, είναι και η φυσική εξέλιξη της ιστορίας της. Η Νέα Δημοκρατία ταυτίστηκε με τη διεύρυνση των ελευθεριών, την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας και την ενίσχυση των θεσμών. Σήμερα καλείται να κάνει το επόμενο βήμα: να μεταφέρει περισσότερη εξουσία και περισσότερη ευθύνη από το κέντρο προς την κοινωνία. Από τη γραφειοκρατία προς την ευθύνη. Από την καχυποψία προς την εμπιστοσύνη.
Στην πράξη αυτό σημαίνει περισσότερη αυτονομία στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, μαζί με αυστηρότερη αξιολόγηση. Σημαίνει νοσοκομεία που κρίνονται από την ποιότητα υπηρεσιών στους πολίτες. Σημαίνει ισχυρότερες περιφέρειες και δήμους με πραγματικές αρμοδιότητες, φορολογική αυτονομία και λογοδοσία. Σημαίνει επιχειρήσεις που απελευθερώνονται από μια γραφειοκρατία που αντιμετωπίζει κάθε επένδυση ως ύποπτη και πολίτες που αποκτούν μεγαλύτερο λόγο στις αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους.
Αυτή δεν είναι μόνο μια διαφορετική αντίληψη για τη δημοκρατία. Είναι και μια διαφορετική αντίληψη για την αποτελεσματικότητα. Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται πιο κοντά στο πρόβλημα, λαμβάνονται συνήθως γρηγορότερα, με καλύτερη γνώση των πραγματικών αναγκών και με σαφέστερη λογοδοσία. Ένα συγκεντρωτικό κράτος μπορεί να ελέγχει τα πάντα, αλλά δυσκολεύεται να λύνει τα πάντα. Αντίθετα, ένα κράτος που εμπιστεύεται την κοινωνία και μοιράζεται την ευθύνη γίνεται πιο ευέλικτο, πιο καινοτόμο και τελικά πιο αποτελεσματικό.
Βεβαίως, η αποκέντρωση από μόνη της δεν αρκεί. Αποκέντρωση χωρίς αξιολόγηση μπορεί να οδηγήσει σε ανισότητες. Αξιολόγηση χωρίς αποκέντρωση οδηγεί σχεδόν πάντα σε περισσότερη γραφειοκρατία. Η σύγχρονη κεντροδεξιά οφείλει να συνδυάσει και τα δύο: περισσότερη ελευθερία μαζί με περισσότερη λογοδοσία.
Το ζήτημα, τελικά, δεν είναι ο τύπος του κράτους. Είναι η ουσία της δημοκρατίας.
Η δημοκρατία του 21ου αιώνα δεν μπορεί να εξαντλείται στην ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια. Ο σύγχρονος πολίτης δεν αναζητά μόνο εκπροσώπηση. Αναζητά συμμετοχή, ευθύνη και τη δυνατότητα να διαμορφώνει περισσότερο τη ζωή του και την κοινότητά του.
Η πρόκληση της εποχής μας είναι να οικοδομήσουμε μια νέα σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Μια δημοκρατία όπου η εξουσία ασκείται όσο γίνεται πιο κοντά στους πολίτες, γιατί μόνο έτσι η ευθύνη, η λογοδοσία και η ελευθερία αποκτούν πραγματικό περιεχόμενο.
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το νέο μεγάλο αίτημα της εποχής μας.
Γιατί η ποιότητα μιας δημοκρατίας δεν κρίνεται από το πόση εξουσία συγκεντρώνει το κράτος.
Κρίνεται από το πόση ισχύ έχουν οι πολίτες της.
Αν η ελληνική κεντροδεξιά θέλει να εκφράσει το μεγάλο αίτημα της νέας εποχής, δεν αρκεί να υποσχεθεί ένα πιο αποτελεσματικό κράτος. Οφείλει να οικοδομήσει ένα νέο πολιτικό συμβόλαιο εμπιστοσύνης, συμμετοχής και ευθύνης. Ένα κράτος που μοιράζεται την εξουσία, γιατί πιστεύει στην κοινωνία.
Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση της επόμενης δεκαετίας.
Η μεγάλη επιστροφή της κοινωνίας.
