Το πώς η είσοδος της Chevron στο block 10 του Νοτίου Ιονίου αλλάζει τις ενεργειακές και γεωπολιτικές ισορροπίες στην Αν. Μεσόγειο, ενισχύοντας παράλληλα το στρατηγικό αποτύπωμα της Ελλάδας απέναντι στην Τουρκία, αναλύει στο Liberal o καθηγητής Ενεργειακής Πολιτικής και Senior Fellow στο Atlantic Council, Δρ. Τσαρλς Έλληνας.
Όπως επισημαίνει, η σταδιακή επέκταση της Chevron από το Ιόνιο έως νότια της Κρήτης δημιουργεί έναν ενιαίο ενεργειακό άξονα υπό αμερικανική «ομπρέλα», γεγονός που αναβαθμίζει τη θέση της Ελλάδας στον δυτικό ενεργειακό σχεδιασμό και ενισχύει τον ρόλο της ως πύλης φυσικού αερίου προς την Ευρώπη.
Την ίδια ώρα, τονίζει ότι η αυξανόμενη εμπλοκή αμερικανικών «κολοσσών», όπως κι αυτής της ExxonMobil, λειτουργεί ως έμμεσο γεωπολιτικό ανάχωμα απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις, καθώς πλέον οποιαδήποτε ένταση δεν αφορά μόνο την Αθήνα και την Άγκυρα, αλλά αγγίζει ευρύτερα αμερικανικά και ευρωπαϊκά συμφέροντα στην περιοχή.
Ωστόσο, προειδοποιεί ότι όσο η Ελλάδα ενισχύει την ενεργειακή και γεωστρατηγική της παρουσία, τόσο η Τουρκία ενδέχεται να απαντά με πιο επιθετική ρητορική και αυξημένες θαλάσσιες διεκδικήσεις, σε μια περίοδο όπου η ενέργεια μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε εργαλείο ισχύος και επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο.
Συνέντευξη στη Μαργαρίτα Ασημακοπούλου
Τι σηματοδοτεί για τη θέση της Ελλάδας στον περιφερειακό ενεργειακό χάρτη η είσοδος της Chevron στο τεμάχιο 10 του Νοτίου Ιονίου, η οποία διευρύνει το αποτύπωμά της στις εγχώριες έρευνες υδρογονανθράκων;
Το τεμάχιο 10 συνορεύει άμεσα με το τεμάχιο Α2 στα βόρεια. Επειδή η Chevron και η Helleniq Energy έχουν ήδη εξασφαλίσει το τεμάχιο Α2, το τεμάχιο Νότια της Πελοποννήσου και δύο τεμάχια νότια της Κρήτης, η απόκτηση του τεμαχίου 10 δημιουργεί έναν απρόσκοπτο και συνεχόμενο διάδρομο εξερεύνησης, που εκτείνεται σε περισσότερα από 60.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Οι εταιρείες upstream προτιμούν τις ενοποιημένες εκτάσεις, καθώς αυτό τους επιτρέπει να χαρτογραφούν ολόκληρες υπόγειες δεξαμενές φυσικού αερίου και όχι κατακερματισμένους θύλακες.
Η Chevron κυριαρχεί ήδη στην ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο μέσω των μεγάλων παραγωγικών της περιουσιακών στοιχείων στο Ισραήλ (Λεβιάθαν και Ταμάρ), του Αφροδίτη στην Κύπρο και του Narges στην Αίγυπτο. Ωστόσο, αυτά τα περιουσιακά στοιχεία βρίσκονται κοντά σε γεωπολιτικά ευαίσθητες περιοχές της Μέσης Ανατολής. Εξασφαλίζοντας το τεμάχιο 10 και τα γειτονικά του τεμάχια, η Chevron δημιουργεί ένα διακριτό σύμπλεγμα παραγωγής φυσικού αερίου εξ ολοκλήρου εντός ασφαλών υδάτων της ΕΕ, μειώνοντας σημαντικά τους γεωπολιτικούς κινδύνους.
Η Ελλάδα τοποθετείται πλέον, ώστε να εξελιχθεί σε βασική περιφερειακή ενεργειακή πύλη της Ευρώπης. Εάν το τεμάχιο 10 και τα γύρω τεμάχια της Κρήτης οδηγήσουν σε εμπορικές ανακαλύψεις, η Chevron θα διαθέτει την απαραίτητη κλίμακα για να αναπτύξει τα κοιτάσματα φυσικού αερίου και να τα συνδέσει με περιφερειακές υποδομές και δίκτυα τερματικών σταθμών LNG.
Γεωπολιτικά, ο αντίκτυπος είναι σημαντικός. Οι αμερικανικές πετρελαϊκές στηρίζουν πλέον την υπεράκτια στρατηγική της Ελλάδας: η ExxonMobil στο Ιόνιο και τη δυτική Ελλάδα και η Chevron στη νότια και δυτική υπεράκτια Ελλάδα. Αυτό προσδίδει στην Ελλάδα μεγαλύτερο στρατηγικό βάρος έναντι των ΗΠΑ και της ΕΕ, ιδιαίτερα σε μια περίοδο που η Ευρώπη επιδιώκει να μειώσει την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο και να αξιοποιήσει την Ελλάδα ως περιφερειακό διάδρομο φυσικού αερίου και LNG.
Μετά τη συμφωνία Chevron – HELLENiQ ENERGY και την ανάληψη του ρόλου του operator από την αμερικανική εταιρεία, ποια είναι τα επόμενα κρίσιμα βήματα για την πορεία των ερευνών; Πόσο κοντά βρίσκεται πλέον το ενδεχόμενο μιας ερευνητικής γεώτρησης;
Σε αντίθεση με ανεξερεύνητα τεμάχια, το τεμάχιο 10 βρίσκεται ήδη στη δεύτερη φάση εξερεύνησης. Η Helleniq Energy έχει ολοκληρώσει εκτεταμένη δισδιάστατη και τρισδιάστατη χαρτογράφηση σεισμικών δεδομένων στην περιοχή. Με την ανάληψη του ρόλου του operator και του 70% της παραχώρησης, η Chevron παρακάμπτει χρόνια προκαταρκτικής συλλογής δεδομένων και μπορεί να προχωρήσει άμεσα σε προηγμένη αξιολόγηση, ώστε να εντοπίσει ακριβείς στόχους γεώτρησης σε βαθιά ύδατα.
Το τεμάχιο 10 έχει προγραμματισμένη γεώτρηση για το δεύτερο τρίμηνο του 2028 και ενδέχεται να προσφέρει νωρίτερα συμπεράσματα για τις προοπτικές της δυτικής Ελλάδας σε σύγκριση με τα βαθύτερα τεμάχια της Κρήτης.
Παρά το αυξημένο ενδιαφέρον διεθνών ενεργειακών ομίλων για την Ελλάδα, υπάρχουν ακόμη σημαντικές τεχνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι μεγαλύτερες δυσκολίες που θα κρίνουν την επιτυχία ή όχι των ελληνικών ερευνών υδρογονανθράκων τα επόμενα χρόνια;
Η μεγαλύτερη πρόκληση για την ελληνική εξερεύνηση υδρογονανθράκων δεν είναι μόνο η γεωλογία. Είναι το κατά πόσο η Ελλάδα μπορεί να αποδείξει ότι οι ανακαλύψεις — εφόσον υπάρξουν — μπορούν να αναπτυχθούν εμπορικά, πολιτικά και κοινωνικά μέσα σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα.
Η εμπορική βιωσιμότητα ενδέχεται να αποδειχθεί δυσκολότερη ακόμη και από την ίδια την ανακάλυψη κοιτασμάτων, όπως συνέβη και στην περίπτωση της Κύπρου. Το φυσικό αέριο βρίσκεται σε βαθιά νερά, υπάρχει έλλειψη υποδομών upstream, ενώ οι μακροπρόθεσμες προοπτικές ζήτησης φυσικού αερίου στην Ευρώπη μετά τη δεκαετία του 2030 παραμένουν αβέβαιες.
Η Ελλάδα πρέπει να διασφαλίσει ότι η εξερεύνηση και η ανάπτυξη των κοιτασμάτων δεν θα παρεμποδιστούν από γραφειοκρατία, νομικές προσφυγές, περιβαλλοντικές αντιδράσεις, εσωτερικές πολιτικές πιέσεις ή γεωπολιτικές εντάσεις — ιδιαίτερα σε σχέση με τις τουρκικές ναυτικές διεκδικήσεις, οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν με αυστηρότητα.
Η επιτυχία ή η αποτυχία της ελληνικής εξερεύνησης υδρογονανθράκων πιθανότατα θα εξαρτηθεί από τέσσερα αλληλένδετα ερωτήματα:
- Μπορεί η Ελλάδα να πραγματοποιήσει επαρκώς μεγάλες ανακαλύψεις;
- Μπορούν τα έργα να εμπορευματοποιηθούν αρκετά γρήγορα πριν αλλάξουν οι συνθήκες της αγοράς;
- Μπορούν οι πολιτικές και περιβαλλοντικές αντιδράσεις να διαχειριστούν χωρίς σημαντικές καθυστερήσεις;
- Μπορεί η Ελλάδα να τοποθετήσει το φυσικό αέριο ως στρατηγικό καύσιμο μετάβασης για την Ευρώπη;
Εάν η απάντηση και στα τέσσερα είναι θετική, τότε η Ελλάδα θα μπορούσε να αναδειχθεί σε σημαντική περιοχή παραγωγής φυσικού αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο μέσα στη δεκαετία του 2030.
Η ενίσχυση της παρουσίας αμερικανικών ενεργειακών κολοσσών στην Ελλάδα ερμηνεύεται συχνά και ως ένδειξη ευρύτερης στρατηγικής στήριξης των ΗΠΑ προς τη χώρα. Πιστεύετε ότι η ενεργειακή συνεργασία Αθήνας – Ουάσιγκτον αποκτά πλέον και πιο έντονα γεωπολιτικά χαρακτηριστικά;
Ναι. Η παρουσία μεγάλων αμερικανικών εταιρειών όπως η Chevron και η ExxonMobil στην Ελλάδα μετατρέπεται σταδιακά σε μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής αρχιτεκτονικής, που συνδέει την ενεργειακή ασφάλεια, την περιφερειακή σταθερότητα, την ασφάλεια στη θάλασσα και τη γεωπολιτική ευθυγράμμιση στην ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ εγγυώνται τις ελληνικές θέσεις στις περιφερειακές διαφορές. Σημαίνει όμως ότι οι ελληνικές ενεργειακές υποδομές και η υπεράκτια ανάπτυξη ενσωματώνονται ολοένα και περισσότερο στα ευρύτερα στρατηγικά συμφέροντα των ΗΠΑ.
Αρκετές εξελίξεις δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση.
Πρώτον, η Ελλάδα έχει εξελιχθεί σε βασικό περιφερειακό ενεργειακό κόμβο για τη Νοτιοανατολική και την Κεντρική Ευρώπη μέσω εισαγωγών LNG, διασυνδέσεων φυσικού αερίου, πλωτών τερματικών σταθμών LNG, ηλεκτρικών διασυνδέσεων και πιθανής υπεράκτιας παραγωγής φυσικού αερίου.
Η Ελλάδα διαδραματίζει πλέον σημαντικό ρόλο στη μείωση της ευρωπαϊκής εξάρτησης από τη ρωσική ενέργεια, κάτι που ευθυγραμμίζεται στενά με τους μακροπρόθεσμους στρατηγικούς στόχους των ΗΠΑ μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Δεύτερον, η εμπλοκή των αμερικανικών εταιρειών δημιουργεί αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «στρατηγική εμπορική εμπλοκή». Όταν εταιρείες όπως η Chevron και η ExxonMobil επενδύουν σημαντικά κεφάλαια σε υπεράκτιες περιοχές της Ελλάδας, οι ΗΠΑ αποκτούν αναπόφευκτα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την περιφερειακή σταθερότητα, την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και την προστασία των επενδυτικών συνθηκών. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία νότια της Κρήτης και στην ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο, όπου οι διαφορές θαλάσσιας δικαιοδοσίας παραμένουν ευαίσθητες.
Τρίτον, η Ανατολική Μεσόγειος έχει αποκτήσει αυξημένη στρατηγική σημασία, καθώς συνδέει πολλές αλληλεπικαλυπτόμενες προτεραιότητες, όπως η ενεργειακή διαφοροποίηση της Ευρώπης, η σταθερότητα στη Μέση Ανατολή, ο ανταγωνισμός με τη Ρωσία και ο αυξανόμενος ανταγωνισμός με την Κίνα για υποδομές και επιρροή.
Από την οπτική γωνία των ΗΠΑ, η Ελλάδα θεωρείται ελκυστική επειδή είναι πολιτικά σταθερή, στενά ευθυγραμμισμένη με τη Δύση, θεσμικά αξιόπιστη εντός της ΕΕ και του ΝΑΤΟ και γεωγραφικά τοποθετημένη ανάμεσα στην Ευρώπη, τα Βαλκάνια, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.
Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους η συνεργασία ΗΠΑ – Ελλάδας έχει επεκταθεί ταυτόχρονα στην ενέργεια, την άμυνα, τα λιμάνια, τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις και την εφοδιαστική.
Επομένως, η ενέργεια ενισχύει μια ευρύτερη στρατηγική εταιρική σχέση, αντί να λειτουργεί ξεχωριστά από αυτήν. Όσο βαθύτερη γίνεται η εμπορική εμπλοκή των ΗΠΑ στις ελληνικές υποδομές και την υπεράκτια ανάπτυξη, τόσο πιο δύσκολο γίνεται για την Ουάσιγκτον να αγνοήσει πιθανή αστάθεια που επηρεάζει αυτά τα συμφέροντα.
Για την Ελλάδα, αυτό ενισχύει τη γεωπολιτική της σημασία και αυξάνει την αξία της στο πλαίσιο του δυτικού σχεδιασμού ενεργειακής ασφάλειας.
Για τις ΗΠΑ, προσφέρει έναν αξιόπιστο περιφερειακό εταίρο, εναλλακτικούς ενεργειακούς διαδρόμους προς την Ευρώπη και ισχυρότερη επιρροή στο εξελισσόμενο ενεργειακό σύστημα της Ανατολικής Μεσογείου.
Η Τουρκία παρακολουθεί στενά κάθε ενεργειακή κίνηση της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο και συχνά αμφισβητεί θαλάσσιες ζώνες και κυριαρχικά δικαιώματα. Εκτιμάτε ότι η αυξανόμενη παρουσία εταιρειών όπως η Chevron λειτουργεί ως παράγοντας αποτροπής απέναντι σε πιθανές τουρκικές πιέσεις ή ενδέχεται να πυροδοτήσει νέες εντάσεις;
Και τα δύο. Η αυξανόμενη παρουσία μεγάλων αμερικανικών εταιρειών όπως η Chevron και η ExxonMobil πιθανότατα ενισχύει την αποτροπή απέναντι σε ακραίες μορφές πίεσης, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να αυξήσει τις γεωπολιτικές τριβές βραχυπρόθεσμα, καθώς η Τουρκία θεωρεί την Ανατολική Μεσόγειο κρίσιμη για τα στρατηγικά της συμφέροντα.
Ωστόσο, η Τουρκία αντιλαμβάνεται ότι μια διαμάχη που αφορά ελληνικά θαλάσσια δικαιώματα, συμφέροντα της ΕΕ και μεγάλες αμερικανικές εταιρείες δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα διμερές ελληνοτουρκικό ζήτημα.
Η Άγκυρα γνωρίζει ότι οι ΗΠΑ βλέπουν ολοένα και περισσότερο την Ελλάδα, την Κύπρο, το Ισραήλ και την Αίγυπτο ως μέρος ενός ευρύτερου δικτύου ενέργειας και ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο, το οποίο συνδέεται με τη διαφοροποίηση της Ευρώπης από τη ρωσική ενέργεια.
Η παρουσία αμερικανικών εταιρειών δημιουργεί, επομένως, ένα είδος έμμεσης γεωπολιτικής ασπίδας — όχι στρατιωτική εγγύηση, αλλά έναν παράγοντα που περιπλέκει επιθετικές κινήσεις, καθώς αυτές συνεπάγονται αυξημένους διπλωματικούς και οικονομικούς κινδύνους.
Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή μπορεί παράλληλα να εντείνει τις αντιδράσεις της Τουρκίας. Υπό τον φόβο στρατηγικού αποκλεισμού, είναι πιθανό να απαντήσει με εντονότερες θαλάσσιες διεκδικήσεις, σκληρότερη ρητορική και πιο επιθετικές κινήσεις. Η Ελλάδα θα πρέπει να διαχειριστεί αυτή την κατάσταση με ιδιαίτερη προσοχή.
Η Ελλάδα επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της ως ενεργειακός κόμβος στην ευρύτερη περιοχή, την ώρα που το ενδιαφέρον στρέφεται τόσο στο Αιγαίο όσο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι πραγματικές προοπτικές της χώρας σε αυτό το νέο ενεργειακό περιβάλλον και ποια στρατηγική θα πρέπει να ακολουθήσει τα επόμενα χρόνια;
Οι προοπτικές της Ελλάδας είναι πραγματικές, αλλά πρέπει να οριστούν προσεκτικά, διαχωρίζοντας το ρεαλιστικό από το υπερβολικά φιλόδοξο. Η σημαντικότερη ευκαιρία για τη χώρα είναι να εξελιχθεί σε μια περιφερειακή ενεργειακή πλατφόρμα: σημείο εισόδου LNG, κόμβο ηλεκτρικών διασυνδέσεων, αγορά ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και αποθήκευσης, αλλά και πιθανή πηγή φυσικού αερίου.
Ο βασικός κίνδυνος είναι η υπερεπέκταση. Η καλύτερη στρατηγική για την Ελλάδα είναι μια πειθαρχημένη προσέγγιση:
- Επιτάχυνση αξιόπιστης εξερεύνησης upstream, ιδιαίτερα όπου η Chevron και η ExxonMobil είναι πρόθυμες να αναλάβουν τεχνικό και οικονομικό ρίσκο.
- Προτεραιότητα σε ανακαλύψεις φυσικού αερίου σε ρηχά νερά, που είναι ευκολότερο να αναπτυχθούν και μπορούν να ενισχύσουν την εγχώρια ενεργειακή ασφάλεια της Ελλάδας, όπως στην Περιοχή 2.
- Αναγνώριση ότι οι ανακαλύψεις φυσικού αερίου σε βαθιά ύδατα μπορεί να χρειαστούν μία δεκαετία για να αναπτυχθούν και ενδέχεται να μην αποδειχθούν εμπορικά βιώσιμες. Επομένως, τέτοιες προοπτικές πρέπει να αντιμετωπίζονται ως στρατηγικό πλεονέκτημα και όχι ως θεμέλιο της εθνικής ενεργειακής πολιτικής.
- Προτεραιότητα στις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, ιδιαίτερα στους άξονες Ελλάδα – Κύπρος – Ισραήλ και Ελλάδα – Αίγυπτος, καθώς ευθυγραμμίζονται περισσότερο με τη μακροπρόθεσμη ευρωπαϊκή στρατηγική απανθρακοποίησης.
- Επενδύσεις στην αποθήκευση ενέργειας, στα δίκτυα και στην ευελιξία του συστήματος, διαφορετικά η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα φτάσει στα όρια περικοπών.
- Αξιοποίηση των υποδομών LNG χωρίς δημιουργία πλεονάζουσας χωρητικότητας, διατηρώντας τον ρόλο της Ελλάδας ως πύλης εφοδιασμού των Βαλκανίων.
- Διαχείριση του τουρκικού παράγοντα με σταθερότητα αλλά χωρίς εμπρηστική ρητορική: η Ελλάδα πρέπει να προχωρήσει με συνέπεια στη βάση του διεθνούς δικαίου, αποφεύγοντας να μετατρέψει εμπορικά έργα σε άμεση γεωπολιτική αντιπαράθεση.
Ο ρεαλιστικός στόχος δεν είναι απλώς η παραγωγή ελληνικού φυσικού αερίου. Είναι η μετατροπή της Ελλάδας στην κύρια δυτική ενεργειακή πύλη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτό απαιτεί ισορροπία: φυσικό αέριο για ενεργειακή ασφάλεια, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για ανταγωνιστικότητα, διασυνδέσεις για περιφερειακή επιρροή και συνεργασίες με ΗΠΑ και ΕΕ για γεωπολιτικό βάρος.
