Η αντιπαράθεση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ισραήλ και Ιράν δεν αφορά πλέον αποκλειστικά το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η αναδιαμόρφωση της περιφερειακής ισορροπίας ισχύος στη Μέση Ανατολή και ο έλεγχος κρίσιμων γεωοικονομικών, τεχνολογικών και στρατηγικών διαδρόμων που επηρεάζουν άμεσα τη διεθνή οικονομία και την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Η περιοχή έχει ήδη περάσει από τη φάση της «έντασης» στη φάση της διαρκούς στρατηγικής αντιπαράθεσης. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και χωρίς έναν ολοκληρωτικό πόλεμο, η κρίση παράγει καθημερινά πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό κόστος.
Το Ιράν επιχειρεί εδώ και χρόνια να εδραιώσει έναν περιφερειακό άξονα επιρροής αξιοποιώντας δίκτυα συμμάχων, παραστρατιωτικών οργανώσεων και μη κρατικών δρώντων σε Λίβανο, Συρία, Ιράκ και Υεμένη. Η στρατηγική αυτή βασίζεται περισσότερο στην ασύμμετρη φθορά, στον υβριδικό πόλεμο και στη δημιουργία μόνιμης περιφερειακής αβεβαιότητας παρά σε μία κλασική συμβατική στρατιωτική σύγκρουση.
Από την πλευρά του, το Ισραήλ θεωρεί ότι βρίσκεται μπροστά σε μία ιστορική καμπή. Η ισραηλινή στρατηγική δεν περιορίζεται πλέον στην άμυνα απέναντι σε πυραυλικές ή drone επιθέσεις αλλά στην προσπάθεια διατήρησης της στρατιωτικής και τεχνολογικής υπεροχής στην περιοχή. Το Τελ Αβίβ γνωρίζει ότι εάν επιτρέψει στο Ιράν να εδραιώσει πλήρως το δίκτυο επιρροής του, τότε η στρατηγική εξίσωση της Μέσης Ανατολής θα αλλάξει εις βάρος του σε βάθος χρόνου.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αποδείξει διαχρονικά ότι παραμένουν η κυρίαρχη παγκόσμια υπερδύναμη, τόσο στρατιωτικά όσο και τεχνολογικά, οικονομικά και επιχειρησιακά. Δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρή σύγκριση ισχύος μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Η διαφορά δυνατοτήτων είναι τεράστια. Ωστόσο, το ζήτημα σήμερα δεν είναι μόνο ποιος διαθέτει μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ. Το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο το υπάρχον σύστημα ασφάλειας στη Μέση Ανατολή μπορεί ακόμη να λειτουργήσει αποτελεσματικά μέσα σε ένα νέο, πολυπολικό και ασταθές διεθνές περιβάλλον.
Κατά την προσωπική μου εκτίμηση, βρισκόμαστε μπροστά στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού ενός νέου στρατηγικού πλαισίου ασφαλείας, πιο ισοζυγισμένου, πιο ρεαλιστικού και περισσότερο προσαρμοσμένου στις σημερινές συνθήκες. Το υφιστάμενο μοντέλο ασφαλείας φαίνεται να έχει εξαντλήσει σημαντικό μέρος της αποτελεσματικότητάς του, ιδιαίτερα όταν οι κρίσεις πλέον δεν είναι μόνο στρατιωτικές αλλά και ενεργειακές, οικονομικές, τεχνολογικές και υβριδικές.
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση. Η διεθνής κοινότητα δεν αντιμετωπίζει μόνο μία κρίση στη Μέση Ανατολή. Παράλληλα εξελίσσονται ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, οι ανακατατάξεις στην Αφρική, η αυξανόμενη στρατηγική επιρροή της Κίνας, αλλά και μία συνολική μεταβολή των διεθνών συσχετισμών ισχύος. Όλα αυτά αναδιοργανώνουν σταδιακά τη στρατηγική πραγματικότητα του 21ου αιώνα.
Το παγκόσμιο σύστημα ασφαλείας μεταβαίνει από μία περίοδο σχετικής σταθερότητας σε μία εποχή διαρκών πολλαπλών κρίσεων. Οι μεγάλες δυνάμεις επανατοποθετούνται στρατηγικά, οι περιφερειακοί δρώντες ενισχύουν τον ρόλο τους και οι υβριδικές απειλές αυξάνονται καθημερινά.
Πέρα όμως από το πυρηνικό πρόγραμμα και τα Στενά του Ορμούζ, υπάρχει μία ακόμη κρίσιμη διάσταση που συχνά υποτιμάται: ο έλεγχος των ψηφιακών και ενεργειακών υποδομών.
Το Ιράν έχει επενδύσει σημαντικά στις κυβερνοδυνατότητες και στον υβριδικό πόλεμο. Οι επιθέσεις σε ενεργειακά δίκτυα, τηλεπικοινωνίες, λιμάνια και συστήματα logistics αποτελούν πλέον μέρος της σύγχρονης στρατηγικής αντιπαράθεσης. Η επόμενη μεγάλη κρίση ενδέχεται να μην ξεκινήσει απαραίτητα με πυραύλους αλλά με κυβερνοεπιθέσεις που θα μπορούσαν να παραλύσουν υποδομές, να επηρεάσουν χρηματοπιστωτικά δίκτυα και να προκαλέσουν σοβαρές διαταραχές στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες.
Αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για τη ναυτιλία και το παγκόσμιο εμπόριο. Περίπου το 20% της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου και μεγάλο μέρος του εμπορίου μεταξύ Ασίας και Ευρώπης επηρεάζονται άμεσα από τη σταθερότητα της περιοχής. Ήδη οι επιθέσεις στην Ερυθρά Θάλασσα έχουν αυξήσει σημαντικά τα ασφάλιστρα και το κόστος μεταφοράς, επηρεάζοντας ολόκληρη την εφοδιαστική αλυσίδα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Κύπρος και η Ελλάδα αποκτούν αυξανόμενη γεωστρατηγική σημασία. Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται σταδιακά σε χώρο επιμελητειακής υποστήριξης, ενεργειακής διασύνδεσης, στρατιωτικής συνεργασίας και περιφερειακής σταθερότητας.
Πιθανά Σενάρια Εξέλιξης
1. Ελεγχόμενη Κλιμάκωση
Συνέχιση μίας χαμηλής έντασης σύγκρουσης μέσω proxies, κυβερνοεπιθέσεων και περιορισμένων στρατιωτικών χτυπημάτων χωρίς γενικευμένο πόλεμο.
2. Περιφερειακή Στρατιωτική Έκρηξη
Ένα μεγάλο πλήγμα κατά ιρανικών υποδομών θα μπορούσε να οδηγήσει σε αλυσιδωτές αντιδράσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή με σοβαρές συνέπειες για ενέργεια, ναυτιλία και παγκόσμια οικονομία.
3. Υβριδικός Πόλεμος και Κυβερνοεπιθέσεις
Το πιο πιθανό αλλά και πιο δύσκολα διαχειρίσιμο σενάριο αφορά επιθέσεις σε ενεργειακά δίκτυα, λιμάνια, τραπεζικά συστήματα και ψηφιακές υποδομές.
4. Προσωρινή Συμφωνία – Μόνιμη Ένταση
Ακόμη και εάν υπάρξει αποκλιμάκωση ή μία νέα συμφωνία, οι βαθύτερες γεωπολιτικές αντιθέσεις θα συνεχίσουν να υφίστανται.
Η πραγματικότητα είναι ότι η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μία νέα εποχή όπου η ισχύς δεν μετριέται μόνο στρατιωτικά. Η ενέργεια, η τεχνολογία, τα δεδομένα, τα λιμάνια, οι θαλάσσιες οδοί, οι κυβερνοδυνατότητες και οι εφοδιαστικές αλυσίδες μετατρέπονται πλέον σε βασικά εργαλεία γεωπολιτικής επιρροής και στρατηγικής ισχύος.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μήνυμα της σημερινής κρίσης: ο επόμενος μεγάλος ανταγωνισμός δεν θα καθοριστεί μόνο από τα όπλα, αλλά από το ποιος μπορεί να ελέγχει, να προστατεύει και να διαχειρίζεται τις κρίσιμες υποδομές και τη στρατηγική σταθερότητα του νέου διεθνούς περιβάλλοντος.
Δείτε εδώ όλες τις τελευταίες εξελίξεις από τη Μέση Ανατολή
* O Μάριος Ευθυμιόπουλος είναι Διευθυντής & CEO, Strategy International (SI), Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής, Vytautas Magnus University.
