Κάποια στιγμή, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Γαλέριος αποφάσισε να γεμίσει την πόλη της Θεσσαλονίκης με αρχιτεκτονήματα. Το «Γαλεριανό Συγκρότημα», είναι ένας τρόπος να θυμάται ο κόσμος την βασιλεία του Ρωμαίου αυτοκράτορα και να μπορεί να πλάθει στο μυαλό του το πώς έμοιαζε στα χρόνια του η φημισμένη αυτή πόλη.
Στο συγκρότημα, εντάσσεται και ένα κτήριο το οποίο μέχρι σήμερα στέκει με μεγαλοπρέπεια στην καρδιά του ιστορικού κέντρου της Θεσσαλονίκης. Την εποχή του Γαλέριου, ήταν το καταληκτικό σημείο μίας πομπικής οδού, η οποία ένωνε την θριαμβική αψίδα του με τα ανάκτορά του.
Η Ροτόντα είναι ένα περίκεντρο κτήριο, κυκλικό. Εσωτερικά, έχει οκτώ κόγχες, με την νότια να αποτελεί την κεντρική είσοδο. Επιστέφεται από έναν μεγάλο θόλο, φτιαγμένο από οπτόπλινθους (κεραμίδια της εποχής από άργιλο και νερό, τα οποία ψήνονταν για να σταθεροποιηθούν).
Τότε ο Γαλέριος πιθανόν να έχτισε την Ροτόντα ως ναό, αφιερωμένο στον Δία ή στον Κάβειρο, θεότητα της θάλασσας για την οποία υπήρχε φημισμένο ιερό στην Σαμοθράκη. Άλλοι θεωρούν, ότι πρόκειται για μαυσωλείο κατασκευασμένο για τον ίδιο.
Κάποιους αιώνες αργότερα, τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους, η Ροτόντα μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό, πιθανόν αφιερωμένο στους Αγίους Ασωμάτους ή τους Αρχαγγέλους.
Τότε, έγιναν πολλές προσθήκες στο κτήριο, προκειμένου να ανταπεξέρχεται στην νέα του λειτουργία. Προστέθηκε μία επιπλέον κόγχη στα ανατολικά, η οποία έγινε το Ιερό Βήμα. Το κτήριο επίσης περιέτρεχε από τότε μια στεγασμένη στοά, η οποία συνδεόταν και με το εσωτερικό του με επτά κόγχες. Μπροστά από την είσοδο, χτίστηκε πρόπυλο. Στα πλαϊνά, υπήρχαν και δύο παρεκκλήσια, τα οποία σήμερα δεν σώζονται (όπως και το πρόπυλο και η στοά).
Αυτά που σώζονται, όμως, και έχουν διατηρήσει ψήγματα της αλλοτινής αίγλης του κτηρίου, είναι τα ψηφιδωτά. Στο εσωτερικό της Ροτόντας, άμα κοιτάξει κανείς ψηλά, θα αντικρίσει στον θόλο θαυμαστά ψηφιδωτά.
Πλούσια σε θεματολογία, τα ψηφιδωτά απεικονίζουν ανθρώπους, φυτά και γεωμετρικά σύνολα, τα οποία χαρακτηρίζονται από απίστευτη ομορφιά και τεχνική μαεστρία.
Στον θόλο, χωρίζονται σε τρεις ζώνες. Στην πρώτη, φαίνονται δεόμενοι μάρτυρες, μπροστά από μεγαλοπρεπή αρχιτεκτονήματα. Η δεύτερη, είναι σχεδόν κατεστραμμένη. Φαίνονται μόνο τα πόδια ανδρικών μορφών, πιθανόν αγγέλων, οι οποίοι μάλλον στέκονταν ο ένας δίπλα στον άλλον. Την τρίτη, πλούσια σε χρώματα, στολίζουν απεικονίσεις αγγέλων (των οποίων μόνο τα κεφάλια έχουν σωθεί), οι οποίοι κρατούν πολυποίκιλτα στεφάνια.
Τα στεφάνια στολίζονται και τα ίδια, με λαμπερά αστέρια και πλοχμούς, κλαδιά φυτών γεμάτα καρπούς που μπλέκονται μεταξύ τους. Μια πολύχρωμη ίριδα, ένα ουράνιο τόξο δηλαδή, τα πλαισιώνει όλα κυκλικά, «αγκαλιάζοντας» τα αστέρια και τα στεφάνια.
Ανάμεσα στους αγγέλους, ανάμεσα στα κεφάλια τους, ξεπροβάλλει και ένα άλλο κεφάλι. Ένα κεφάλι πουλιού, του μυθικού Φοίνικα. Το μυθικό πτηνό, που πεθαίνει καιόμενο μέσα σε φλόγες, φαίνεται ότι εδώ αναγεννάται από τις στάχτες του, πάνω σε έναν ερυθρό ακτινοβόλο δίσκο, συμβολίζοντας τον θάνατο και την ανάσταση του Ιησού.
Τον 7ο αιώνα μ.Χ., η Ροτόντα υπέστη πολλαπλές ζημιές από τους σεισμούς που έπληξαν την πόλη. Η αψίδα του ιερού καταστράφηκε, καθώς και σημαντικό τμήμα του θόλου. Αιώνες μετά, ο Σεΐχης Σουλεϊμάν Χορτατζή Εφέντης, την μετέτρεψε σε τζαμί. Ένας μιναρές προστέθηκε εξωτερικά στο κτήριο.
Η Ροτόντα λειτούργησε ως τέμενος για σχεδόν 320 χρόνια, έως την απελευθέρωση της πόλης το 1912. Τις επόμενες δεκαετίες υπέστη περαιτέρω ζημιές. Το 1978, ήταν αναγκαίο να ξεκινήσουν οι εργασίες διατήρησής της. Από τότε γίνονται αναστηλώσεις και στερεώσεις του κτηρίου.
Η Ροτόντα εντάχθηκε στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως μέρος των Παλαιοχριστιανικών και Βυζαντινών μνημείων της Θεσσαλονίκης. Μετά από σχεδόν 40 χρόνια εργασιών, το μνημείο άνοιξε πλήρως, αναστηλωμένο, λειτουργώντας κυρίως ως αρχαιολογικός χώρος και πολιτιστικό κέντρο (εκθέσεις, συναυλίες κλασικής μουσικής). Επιτρέπεται η τέλεση της Θείας Λειτουργίας μόνο μερικές φορές τον χρόνο (σε μεγάλες εορτές), διατηρώντας έναν μικρό θρησκευτικό χαρακτήρα μέσα σε ένα αυστηρά προστατευόμενο ιστορικό πλαίσιο.
Βιβλιογραφία:
