Η ιστορία της πολιτικής είναι γεμάτη από ανθρώπους που υπόσχονται ότι έχουν απαντήσεις για κάθε πρόβλημα και γνωρίζουν ποιος ευθύνεται γι’ αυτό. Άλλοτε στο στόχαστρο μπαίνουν οι ελίτ, άλλοτε το πολιτικό σύστημα, οι αγορές, οι μετανάστες, οι τράπεζες, η Ευρώπη, η παγκοσμιοποίηση.
Οι εποχές αλλάζουν, οι ιδεολογίες αλλάζουν, οι πρωταγωνιστές αλλάζουν. Η υπόσχεση όμως παραμένει η ίδια: «Το πρόβλημα είναι πολύ απλούστερο απ’ όσο σας λένε και ξέρουμε τον υπεύθυνο».
Αυτή είναι ίσως η πιο διαχρονική πολιτική υπόσχεση στην ιστορία των δημοκρατιών. Και η εξήγηση βρίσκεται λιγότερο στην πολιτική και περισσότερο στην ανθρώπινη φύση.
Η εύκολη απάντηση στο ερώτημα «πως προκύπτει ο λαϊκισμός;», είναι επειδή υπάρχουν δημαγωγοί. Η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι εμφανίζεται επειδή υπάρχει ζήτηση.
Καμία πολιτική πρόταση δεν επιβιώνει επί δεκαετίες, σε διαφορετικές χώρες και σε εντελώς διαφορετικά πολιτικά συστήματα, αν δεν απαντά σε μια πραγματική ανθρώπινη ανάγκη. Ο λαϊκισμός απαντά ακριβώς σε αυτό. Στην ανάγκη να μετατραπεί η πολυπλοκότητα σε αφήγημα.
Τα περισσότερα μεγάλα προβλήματα είναι περίπλοκα, πολυπαραγοντικά και συχνά ασαφή, ακόμη και για τους ειδικούς. Δεν οφείλονται σε μια μόνο αιτία και δεν αντιμετωπίζονται με προφανείς λύσεις.
Όσο πιο σύνθετη γίνεται η πραγματικότητα, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο πειρασμός της απλοποίησής της. Και στην πολιτική επιβραβεύεται συχνά η πιο εύληπτη αφήγηση.
- Για να κινητοποιήσεις ανθρώπους χρειάζεσαι μια ιστορία. Μια εξήγηση που να μπορεί να ειπωθεί σε λίγες προτάσεις. Έναν πρωταγωνιστή, έναν αντίπαλο και μια υπόσχεση ότι τα πράγματα μπορούν να γίνουν καλύτερα. Εδώ βρίσκεται η δύναμη του λαϊκισμού.
- Δεν απλοποιεί απλώς την πραγματικότητα. Την αναδιαμορφώνει έτσι ώστε να εξαφανίζονται οι αντιφάσεις, τα διλήμματα και το αναπόφευκτο κόστος που συνοδεύει κάθε σημαντική απόφαση. Υπόσχεται έναν αύριο με λύσεις, χωρίς θυσίες.
- Η δημοκρατία, από την άλλη, έχει μια εγγενή δυσκολία. Αφενός απαιτεί από τους πολίτες να αποφασίζουν για ζητήματα ολοένα πιο σύνθετα. Αφετέρου απαιτεί από τους πολιτικούς να επικοινωνούν αυτές τις αποφάσεις, με όρους τηλεοπτικού χρόνου ή μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα.
- Η απόσταση ανάμεσα στην πολυπλοκότητα της πραγματικότητας και στην απλότητα της επικοινωνίας δημιουργεί ένα κενό. Μέσα σε αυτό ακριβώς το κενό, αναπτύσσεται ο λαϊκισμός.
Όχι επειδή οι πολίτες απορρίπτουν την αλήθεια. Αλλά επειδή η αλήθεια είναι δύσκολο να εξηγηθεί σύντομα και απλά, χωρίς να χάσει μέρος του πυρήνα της.
Η πολιτική πρόταση που λέει «θα χρειαστούν χρόνος, κόστος και δύσκολες αποφάσεις», σχεδόν πάντα υστερεί από εκείνη που υπόσχεται άμεσες λύσεις και αποτελέσματα.
Η τάση αυτή ενισχύεται ακόμη περισσότερο σ' ένα περιβάλλον με περισσότερη πληροφορία από ποτέ. Η αβεβαιότητα δεν προέρχεται μόνο από την οικονομία, τη γεωπολιτική ή τις κοινωνικές αλλαγές. Προέρχεται και από τη δυσκολία να ξεχωρίσει κανείς τι είναι αλήθεια, τι είναι υπερβολή και τι είναι ψέμα.
Όσο αυξάνεται η πολυπλοκότητα τόσο μεγαλώνει και η ανάγκη για απλά ερμηνευτικά σχήματα. Ο λαϊκισμός αντλεί σημαντικό μέρος της δύναμής του ακριβώς από αυτή την ανάγκη.
- Έτσι εξηγείται γιατί ο λαϊκισμός δεν κάνει διακρίσεις ούτε σε χώρες ούτε σε ιδεολογικούς χώρους. Δεν είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό της Αριστεράς ή της Δεξιάς. Είναι, πρωτίστως τρόπος απλοϊκής πολιτικής αφήγησης και γι’ αυτό είναι εύπεπτος.
- Δεν κερδίζει επειδή λέει πάντα ψέματα. Κερδίζει επειδή αφαιρεί από την εξίσωση όλα όσα οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αποδεχθούν. Το κόστος, τους περιορισμούς, τις δύσκολες επιλογές και την πιθανότητα να μην υπάρχουν εύκολες λύσεις. Δεν υπόσχεται μόνο αλλαγή. Υπόσχεται εξάλειψη της αμφιβολίας.
Η ακρίβεια πράγματι πιέζει τα νοικοκυριά. Η μετανάστευση δημιουργεί προκλήσεις. Οι ανισότητες προκαλούν κοινωνικές εντάσεις, ενώ η διαφθορά υπονομεύει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Το σημείο στο οποίο εμφανίζεται ο λαϊκισμό , δεν είναι η περιγραφή των προβλημάτων. Είναι η υπόσχεση ότι για όλα αυτά, υπάρχει λύση χωρίς κόστος.
Η ελληνική εμπειρία είναι ιδιαίτερα διδακτική διότι η χώρα δεν γνώρισε μία μόνο μορφή λαϊκισμού. Γνώρισε πολλές, με διαφορετικά πρόσωπα, συνθήματα και ιδεολογικές αφετηρίες.
Το κοινό τους χαρακτηριστικό δεν ήταν οι προτάσεις αλλά η υπόσχεση που τις συνόδευε.
Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης για παράδειγμα, διατυπώθηκε η άποψη ότι η χώρα μπορούσε να διατηρήσει όλα τα οφέλη της συμμετοχής της στην Ευρωζώνη χωρίς να τηρήσει τους κανόνες της. Υποστηρίχθηκε ότι η ανάπτυξη μπορεί να προκύψει χωρίς επενδύσεις, ότι οι παροχές μπορούν να επεκτείνονται χωρίς δημοσιονομικούς περιορισμούς και ότι τα δύσκολα διλήμματα ήταν στην πραγματικότητα τεχνητά.
Οι πρωταγωνιστές άλλαζαν, το σενάριο παρέμενε ουσιαστικά ίδιο. Κάποιος γνωρίζει τις απαντήσεις που οι υπόλοιποι αποκρύπτουν σκοπίμως.
- Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτό το φαινόμενο, δεν εξαφανίστηκε μαζί με την κρίση. Αντιθέτως, επανεμφανίζεται κάθε φορά που η κοινωνία αισθάνεται ανασφάλεια, θυμό ή αβεβαιότητα. Εμφανίζεται με διαφορετικό λεξιλόγιο και άλλους πρωταγωνιστές, αλλά πάντα με την ίδια προσέγγιση.
- Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο της σημερινής συγκυρίας. Αν υπάρχει ένα μάθημα που θα περίμενε κανείς να έχει αφήσει πίσω της η ελληνική κρίση, είναι η καχυποψία απέναντι στις εύκολες απαντήσεις. Κι όμως, ο λαϊκισμός δείχνει να επιστρέφει με νέα ένταση.
Τα πρόσωπα αλλάζουν, οι πολιτικές αφετηρίες διαφέρουν και το λεξιλόγιο προσαρμόζεται στην εποχή, ο πυρήνας όμως παραμένει αναλλοίωτος. Ο κόσμος χωρίζεται ξανά σε «καλούς» και «κακούς», σε «έντιμους» και «διεφθαρμένους», σε «λαό» και «σύστημα». Και κάθε φορά που η πολιτική μετατρέπεται σε αντιπαράθεση των μεν και των δε, η συζήτηση για τις πραγματικές λύσεις περνά σε δεύτερη μοίρα.
Θα ήταν πολύ βολικό να πιστέψουμε ότι ο λαϊκισμός είναι σύμφυτος με συγκεκριμένους ιδεολογικούς χώρους ή αποτέλεσμα ανεύθυνων πολιτικών ηγεσιών. Δυστυχώς δεν είναι.
Οι κοινωνίες, ιδιαίτερα σε περιόδους ανασφάλειας, αναζητούν βεβαιότητες και οι λαϊκιστές προσφέρουν αυτό που οι κοινωνίες είναι πρόθυμες να πιστέψουν.
Αυτός είναι και ο λόγος που ο λαϊκισμός επιβιώνει, ακόμη και όταν διαψεύδεται από την πραγματικότητα κατ’ επανάληψη.
Ίσως λοιπόν το ζητούμενο να μην είναι η οριστική νίκη απέναντι στον λαϊκισμό. Μια τέτοια νίκη, πιθανότατα δεν θα υπάρξει ποτέ.
Το ζητούμενο είναι κάτι ακόμη πιο δύσκολο: η ικανότητα να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη οι ευχάριστες απαντήσεις και να εξετάζεται αν είναι και αληθινές
Κυρίως, η αποδοχή ότι οι περισσότερες σημαντικές πολιτικές αποφάσεις δεν κινούνται ανάμεσα στο καλό και το κακό, αλλά ανάμεσα σε ανταγωνιστικές προτεραιότητες, περιορισμένους πόρους και πραγματικά διλήμματα.
Οι ώριμες δημοκρατίες δεν ξεχωρίζουν επειδή βρίσκουν εύκολες λύσεις. Ξεχωρίζουν επειδή αντέχουν να συζητούν δύσκολες αλήθειες.
Και ίσως η μεγαλύτερη πολιτική ωριμότητα να μην βρίσκεται στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε τον λαϊκισμό στους άλλους, αλλά στον πειρασμό να μην τον αποδεχόμαστε όταν μας κολακεύει.
