Μια επιχείρηση αγοράζει μια πίστωση άνθρακα και δηλώνει ότι αντιστάθμισε έναν τόνο εκπομπών. Ποιος, όμως, εγγυάται ότι αυτός ο τόνος μειώθηκε πραγματικά; Το CO₂e σημαίνει «ισοδύναμο διοξειδίου του άνθρακα»: μια κοινή μονάδα για τη μέτρηση των διαφορετικών αερίων του θερμοκηπίου. Μια πίστωση άνθρακα —carbon credit— υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει έναν τόνο CO₂e που μειώθηκε ή απομακρύνθηκε από την ατμόσφαιρα. Η λέξη «υποτίθεται» είναι κρίσιμη.
Πίσω από την πίστωση μπορεί να βρίσκεται ένα έργο αναδάσωσης, μια ενεργειακή παρέμβαση ή μια τεχνολογία απομάκρυνσης άνθρακα. Για να έχει πραγματική αξία, πρέπει να αποδεικνύεται ότι το έργο δεν θα γινόταν χωρίς τη σχετική χρηματοδότηση, ότι το αποτέλεσμα μπορεί να διαρκέσει και ότι η ίδια μείωση δεν δηλώνεται δύο φορές.
Μια πρόσφατη ανάλυση του Brookings θέτει το ζήτημα ευθέως: ποια δημόσια αρχή πρέπει να εποπτεύει αυτές τις πιστώσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες; Σήμερα καμία ομοσπονδιακή αρχή δεν έχει ολοκληρωμένη αρμοδιότητα για την περιβαλλοντική ακεραιότητά τους. Οι συγγραφείς προκρίνουν την Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος ή το Υπουργείο Ενέργειας, επειδή διαθέτουν σχετική αποστολή, επιστημονική γνώση και εμπειρία στις εκπομπές.
Η ευρωπαϊκή απάντηση είναι πιο ώριμη, αλλά όχι πλήρης. Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών —EU ETS— διαθέτει υποχρεωτικούς κανόνες παρακολούθησης, αναφοράς και επαλήθευσης. Τα δικαιώματα του συστήματος, όμως, δεν είναι το ίδιο με τις εθελοντικές πιστώσεις που αγοράζει μια επιχείρηση για να υποστηρίξει έναν περιβαλλοντικό ισχυρισμό.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης θεσπίσει το Πλαίσιο Πιστοποίησης Απορροφήσεων Άνθρακα και Ανθρακοδεσμευτικής Γεωργίας —CRCF— για συγκεκριμένες δραστηριότητες απορρόφησης και μείωσης εκπομπών εντός της Ένωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει τα συστήματα πιστοποίησης, ενώ οι οργανισμοί πιστοποίησης πρέπει να είναι διαπιστευμένοι και να υπόκεινται σε εθνική εποπτεία. Το πλαίσιο προβλέπει ιχνηλασιμότητα, μητρώα και μέτρα αποτροπής της διπλής καταμέτρησης.
Αυτό είναι σημαντική πρόοδος. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο, όμως, καλύπτει συγκεκριμένες δραστηριότητες μόνιμης απορρόφησης, ανθρακοδεσμευτικής γεωργίας και αποθήκευσης άνθρακα σε προϊόντα. Δεν αποτελεί ακόμη ενιαίο φίλτρο ποιότητας για κάθε διεθνή εθελοντική πίστωση άνθρακα που μπορεί να αγοράσει και να χρησιμοποιήσει μια ευρωπαϊκή επιχείρηση.
Ούτε τα Ευρωπαϊκά Πρότυπα Αναφοράς Βιωσιμότητας —European Sustainability Reporting Standards, ESRS— λύνουν το πρόβλημα. Τα ESRS καθορίζουν τι πρέπει να δημοσιοποιεί μια επιχείρηση· δεν πιστοποιούν ότι η πίστωση που αγόρασε είναι περιβαλλοντικά αξιόπιστη.
Εδώ βρίσκεται το πραγματικό ευρωπαϊκό κενό: η Ένωση διαθέτει πλέον ισχυρή αρχιτεκτονική για τις μονάδες που πιστοποιούνται βάσει του ευρωπαϊκού πλαισίου, αλλά όχι ενιαίο καθεστώς αποδοχής για όλες τις εθελοντικές πιστώσεις που χρησιμοποιούνται σε εταιρικούς κλιματικούς ισχυρισμούς.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Κλιματικής Δράσης, θα μπορούσε να αξιοποιήσει την αρχιτεκτονική του ευρωπαϊκού πλαισίου και να καθορίσει κοινά κριτήρια για τις πιστώσεις που γίνονται αποδεκτές σε εταιρικές αναφορές και ισχυρισμούς. Να δημοσιοποιεί τα αναγνωρισμένα συστήματα και τις μεθοδολογίες τους, να απαιτεί συγκρίσιμα δεδομένα ποιότητας και να προβλέπει διαδικασίες διόρθωσης ή ακύρωσης όταν μια πίστωση αποδεικνύεται προβληματική. Δεν χρειαζόμαστε ένα ακόμη παράλληλο μητρώο. Χρειαζόμαστε ενιαία ευρωπαϊκά κριτήρια για το ποια πίστωση μπορεί να στηρίξει έναν δημόσιο ισχυρισμό.
Στην Ελλάδα, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας πρέπει να αποτελέσει το ενιαίο σημείο συντονισμού. Το Εθνικό Σύστημα Διαπίστευσης να αναλάβει την ειδική διαπίστευση των φορέων πιστοποίησης και, εφόσον του ανατεθεί, την εποπτεία τους. Ο Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ), αξιοποιώντας την υφιστάμενη υποδομή του για τις εκθέσεις ανθρακικού αποτυπώματος, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εθνικός κόμβος πληροφόρησης και διασύνδεσης με το ευρωπαϊκό μητρώο — όχι ως ένα ακόμη παράλληλο μητρώο.
Το ζήτημα συνδέεται άμεσα με το πράσινο ξέπλυμα —greenwashing— αλλά δεν ταυτίζεται με αυτό. Μια πίστωση μπορεί να είναι χαμηλής ποιότητας πριν ακόμη χρησιμοποιηθεί δημόσια. Το πράσινο ξέπλυμα αρχίζει όταν η επιχείρηση στηρίζει σε αυτήν έναν ισχυρισμό «κλιματικής ουδετερότητας» που δεν μπορεί να αποδείξει.
Η ευθύνη παραμένει στη διοίκηση. Ο επαληθευτικός φορέας δεν πρέπει να νομιμοποιεί έναν προαποφασισμένο ισχυρισμό. Οφείλει να εξετάζει αν υπάρχουν αξιόπιστη μεθοδολογία, επαρκή τεκμήρια, ιχνηλασιμότητα και πραγματική ανεξαρτησία. Ως Lead Verifier, θεωρώ ότι το πιστοποιητικό είναι η κατάληξη του ελέγχου — όχι το υποκατάστατό του.
Οι πιστώσεις άνθρακα μπορούν να χρηματοδοτήσουν πραγματική κλιματική δράση. Δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τη μέτρηση και τη μείωση των εκπομπών της ίδιας της επιχείρησης. Γιατί ο τόνος CO₂e δεν είναι λογότυπο ή επικοινωνιακή υπόσχεση. Είναι μετρήσιμος ισχυρισμός που πρέπει να αντέχει στον έλεγχο.
* Ο Γιάννης Σ. Καλαντζάκης είναι συνιδρυτής της Urban Policy Lab ΑΜΚΕ και ιδρυτής της OLYSIS. Είναι εμπειρογνώμων πολιτικών υγείας, cDPO και Lead Verifier κατά EU ETS, ISO 14064-1 και ISO 14064-2.
