Οι περισσότεροι πολίτες αντιμετωπίζουν τα κουνούπια ως μια ενοχλητική πτυχή του ελληνικού καλοκαιριού. Ωστόσο, για τους επιστήμονες της δημόσιας υγείας, τα κουνούπια αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους βιολογικούς δείκτες των μεταβολών που συντελούνται στο περιβάλλον, στο κλίμα και τελικά στην ίδια την επιδημιολογία των λοιμωδών νοσημάτων.
Η πρόσφατη επικαιροποίηση των χαρτών του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ECDC) και της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) φέρνει στο προσκήνιο ένα στοιχείο που αξίζει προσοχής: την περαιτέρω καταγραφή και εξάπλωση του κουνουπιού Culex tritaeniorhynchus στην Ελλάδα.
Πρόκειται για ένα είδος που διεθνώς θεωρείται από τους βασικούς φορείς μετάδοσης της ιαπωνικής εγκεφαλίτιδας, μιας σοβαρής ιογενούς νόσου η οποία προκαλεί κάθε χρόνο χιλιάδες περιστατικά στην Ασία. Το γεγονός αυτό από μόνο του αρκεί για να προκαλέσει ανησυχία. Όχι όμως πανικό.
Ο φορέας δεν είναι η νόσος
Το πρώτο και σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι η παρουσία ενός διαβιβαστή δεν σημαίνει αυτομάτως παρουσία του παθογόνου που μεταφέρει.
Στην Ελλάδα δεν καταγράφεται κυκλοφορία του ιού της ιαπωνικής εγκεφαλίτιδας. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η χώρα αντιμετωπίζει σήμερα απειλή επιδημίας ή ότι οι πολίτες διατρέχουν άμεσο κίνδυνο.
Η επιστημονική σημασία της νέας χαρτογράφησης βρίσκεται αλλού: στο ότι επιβεβαιώνει πως οι οικολογικές και κλιματικές συνθήκες της χώρας επιτρέπουν πλέον την εγκατάσταση και εξάπλωση ειδών που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν περιφερειακής σημασίας για την Ευρώπη.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Η δημόσια συζήτηση γύρω από τα λοιμώδη νοσήματα συχνά παγιδεύεται ανάμεσα σε δύο άκρα: είτε στον εφησυχασμό είτε στην υπερβολή. Η σωστή προσέγγιση είναι η επιτήρηση χωρίς δραματοποίηση.
Η Ευρώπη αλλάζει επιδημιολογικό χάρτη
Το ζήτημα δεν αφορά αποκλειστικά την Ελλάδα.
Τα τελευταία χρόνια οι ευρωπαϊκές υγειονομικές αρχές παρακολουθούν μια σταθερή μεταβολή στη γεωγραφική κατανομή των εντόμων που μεταδίδουν ασθένειες. Κουνούπια, τσιμπούρια και άλλα αρθρόποδα επεκτείνονται σε περιοχές όπου παλαιότερα δεν μπορούσαν να επιβιώσουν ή να αναπαραχθούν αποτελεσματικά.
Οι λόγοι είναι πολλοί: η άνοδος της θερμοκρασίας, οι ηπιότεροι χειμώνες, οι αλλαγές στις βροχοπτώσεις, η παγκοσμιοποίηση των μεταφορών, η αυξημένη κινητικότητα ανθρώπων και εμπορευμάτων.
Η Ευρώπη έχει ήδη βιώσει την επανεμφάνιση ή την ενίσχυση νοσημάτων όπως ο δάγκειος πυρετός, η chikungunya και ο ιός του Δυτικού Νείλου. Πρόκειται για εξελίξεις που πριν από δύο δεκαετίες θα θεωρούνταν μάλλον απίθανες.
Σήμερα, όμως, οι ειδικοί μιλούν για μια «νέα κανονικότητα» στην επιδημιολογία των διαβιβαστών.
Η ελληνική εμπειρία του Δυτικού Νείλου
Η Ελλάδα δεν εισέρχεται σε αυτή τη συζήτηση ως αθώος παρατηρητής.
Η εμπειρία των τελευταίων ετών με τον ιό του Δυτικού Νείλου απέδειξε ότι οι συνθήκες της χώρας μπορούν να υποστηρίξουν πολύπλοκους κύκλους μετάδοσης μεταξύ πτηνών, κουνουπιών και ανθρώπων.
Υγροβιότοποι, εκτεταμένα αρδευτικά δίκτυα, γεωργικές καλλιέργειες, υψηλές θερινές θερμοκρασίες και μεγάλοι πληθυσμοί μεταναστευτικών πτηνών συνθέτουν ένα οικοσύστημα που απαιτεί συνεχή παρακολούθηση.
Η εμφάνιση του Culex tritaeniorhynchus δεν αλλάζει άμεσα το επίπεδο κινδύνου. Υπενθυμίζει όμως ότι η χώρα οφείλει να επενδύσει ακόμη περισσότερο στην εντομολογική και επιδημιολογική επιτήρηση.
Η πρόληψη ξεκινά από το περιβάλλον
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά των σύγχρονων απειλών δημόσιας υγείας είναι ότι η αντιμετώπισή τους δεν ξεκινά απαραίτητα στα νοσοκομεία.
Ξεκινά από το περιβάλλον.
Από τα στάσιμα νερά σε μια αυλή. Από μια εγκαταλελειμμένη δεξαμενή. Από μια αρδευτική τάφρο. Από τη διαχείριση των υγροτόπων και των αγροτικών υποδομών.
Η λογική της πρόληψης μετατοπίζεται σταδιακά από τη θεραπεία προς την έγκαιρη ανίχνευση κινδύνων. Οι ευρωπαϊκοί χάρτες δεν έχουν στόχο να τρομοκρατήσουν τους πολίτες αλλά να επιτρέψουν στις αρχές να δράσουν πριν εμφανιστεί το πρόβλημα.
Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη αλλαγή φιλοσοφίας στη δημόσια υγεία του 21ου αιώνα.
Η κλιματική αλλαγή ως παράγοντας υγείας
Η συζήτηση για τα κουνούπια δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την κλιματική αλλαγή.
Για πολλά χρόνια η κλιματική κρίση παρουσιαζόταν κυρίως ως περιβαλλοντικό ή ενεργειακό ζήτημα. Σήμερα γίνεται όλο και περισσότερο αντιληπτό ότι αποτελεί και ζήτημα δημόσιας υγείας.
Η αύξηση της θερμοκρασίας επηρεάζει τους κύκλους ζωής των εντόμων, επεκτείνει την περίοδο δραστηριότητάς τους και δημιουργεί νέες γεωγραφικές ζώνες καταλληλότητας.
Με απλά λόγια, το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσονται οι ασθένειες μεταβάλλεται ταχύτερα από ό,τι οι κοινωνίες είχαν συνηθίσει να αντιμετωπίζουν.
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια πρόκληση που απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής γνώσης, περιβαλλοντικής πολιτικής και διοικητικής ετοιμότητας.
Το πραγματικό μήνυμα
Η εξάπλωση του Culex tritaeniorhynchus στην Ελλάδα δεν είναι είδηση πανικού. Είναι είδηση επαγρύπνησης.
Δεν σημαίνει ότι η ιαπωνική εγκεφαλίτιδα απειλεί άμεσα τη χώρα. Σημαίνει όμως ότι οι μηχανισμοί επιτήρησης λειτουργούν και καταγράφουν εγκαίρως μεταβολές που πριν από λίγα χρόνια ίσως περνούσαν απαρατήρητες.
Η δημόσια υγεία δεν κρίνεται όταν ξεσπά μια κρίση. Κρίνεται κυρίως από την ικανότητα μιας κοινωνίας να αναγνωρίζει τα προειδοποιητικά σημάδια και να προετοιμάζεται εγκαίρως.
Σε έναν κόσμο όπου το κλίμα αλλάζει, τα οικοσυστήματα μετασχηματίζονται και οι λοιμώδεις απειλές ταξιδεύουν ταχύτερα από ποτέ, η πρόληψη αποτελεί την πιο σύγχρονη μορφή άμυνας.
Και αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα που στέλνει σήμερα ένα φαινομενικά ασήμαντο κουνούπι.
