Κλιμάκωση πριν από την έξοδο και στο κέντρο όλων τα Στενά του Ορμούζ. Τη διπλή τροχιά στην οποία κινείται ο Ντόναλντ Τραμπ σκιαγραφεί ο πολιτικός επιστήμονας-διεθνολόγος Θόδωρος Τσίκας μιλώντας στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη. Οι υπολογισμοί του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών και η νέα, πιο σκληρή φάση, στην οποία δείχνει να εισέρχεται ο πόλεμος στο Ιράν - πιθανότατα πλέον με την εμπλοκή αμερικανικών χερσαίων δυνάμεων σε στοχευμένες επιχειρήσεις με επίκεντρο το Ορμούζ, ώστε να πάρει στη συνέχεια μορφή μία διεθνής συμμαχία προς διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας.
Ο κ. Τσίκας, ο οποίος διατελεί επικεφαλής του Προγράμματος Θεωρίας και Πρακτικής των Διεθνών Σχέσεων στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ), «διαβάζει» στο διάγγελμα Τραμπ δύο βασικούς στόχους: αφενός τη σταδιακή οικοδόμηση ενός αφηγήματος νίκης, που θα του επιτρέψει την απεμπλοκή όταν το κρίνει, ακόμη και χωρίς συμφωνία, και αφετέρου τον καθησυχασμό εκ των προτέρων τόσο της αμερικανικής κοινής γνώμης, όσο και των αγορών στις ΗΠΑ και διεθνώς, ότι πιθανή κλιμάκωση θα είναι περιορισμένη, με σαφές χρονικό όριο και όχι μια ανοιχτή, χωρίς τέλος εμπλοκή. Στο πλαίσιο αυτό, αποφεύγει τη σαφή δέσμευση σε συγκεκριμένες ενέργειες, «θολώνοντας τα νερά» ώστε να διατηρεί ευελιξία και να περιορίσει την πολιτική κριτική στο εσωτερικό των ΗΠΑ.
Το ίδιο το Ιράν, αν και οι στρατιωτικές δυνατότητές του έχουν καταφανώς υποβαθμιστεί, δεν διευκολύνει μία διαπραγματευτική διέξοδο και μία «συντεταγμένη» αποχώρηση των ΗΠΑ· αντίθετα προκαλεί τον Ντόναλντ Τραμπ, καθώς επιδιώκει να διαμορφώσει δικό του αφήγημα επικράτησης, αποφεύγοντας κινήσεις που θα εκληφθούν ως ήττα, επισημαίνει ο Θόδωρος Τσίκας. Το αποτέλεσμα είναι μια δυναμική που ευνοεί την κλιμάκωση. Όσον αφορά τα Στενά του Ορμούζ, ακόμη και όταν η σύγκρουση λήξει, η αίσθηση της δυνητικής απειλής του Ιράν είναι αρκετή για να συντηρεί την ανασφάλεια, εξ ου και δρομολογούνται ήδη πρωτοβουλίες με στόχο τη σταδιακή μείωση της εξάρτησης της παγκόσμιας οικονομίας από το ζωτικής σημασίας για τις εξαγωγές πετρελαίου πέρασμα στον Περσικό.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Κύριε Τσίκα, μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε το διάγγελμα του Ντόναλντ Τραμπ ως προς τι είπε και τι δεν είπε, και γιατί; Πώς προδιαγράφεται η εξέλιξη του πολέμου με φόντο τα Στενά του Ορμούζ;
Εκτιμώ ότι ο Ντόναλντ Τραμπ κινείται ταυτόχρονα σε δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη είναι ότι έχει αρχίσει να διαμορφώνει ένα αφήγημα που θα του χρειαστεί για την έξοδό του από τον πόλεμο. Αυτό προκύπτει, πέραν του διαγγέλματος, και από δηλώσεις που έχει κάνει το τελευταίο διάστημα, επιχειρώντας, μεταξύ άλλων, να «βαφτίσει» ως «αλλαγή καθεστώτος» την αντικατάσταση όσων εξουδετερώθηκαν με νέα πρόσωπα εντός του ίδιου του ιρανικού καθεστώτος. Υποστηρίζει, δηλαδή, ότι η αλλαγή καθεστώτος έχει ήδη συντελεστεί. Παράλληλα, αναφέρει ότι πολλοί υψηλόβαθμοι στρατιωτικοί στόχοι έχουν ήδη επιτευχθεί. Κατ’ αυτό τον τρόπο, έχει θέσει ήδη ορισμένα σημεία αναφοράς, ώστε οποιαδήποτε στιγμή κρίνει ότι πρέπει να σταματήσει, να μπορεί να πει ότι «πετύχαμε» και «νικήσαμε».
Αυτή την προσπάθεια την εντείνει το τελευταίο διάστημα, μέσα από αλλεπάλληλες δηλώσεις, παρεμβάσεις και συνεντεύξεις. Αν προσπαθήσει κανείς να βρει έναν κοινό παρονομαστή στις συχνά αντιφατικές και αόριστες δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου, είναι ακριβώς αυτός: η προετοιμασία της εξόδου. Με άλλα λόγια, τη στιγμή που θα αποφασίσει να σταματήσει, να μπορεί να υποστηρίξει ότι έχουν επιτευχθεί οι στόχοι, χωρίς να κατηγορηθεί ότι δεν πέτυχε κάτι ουσιαστικό.
Το δεύτερο στοιχείο αφορά την προετοιμασία για μία νέα φάση, ακόμα πιο σκληρή, που πιθανότατα θα περιλαμβάνει την εμπλοκή περιορισμένων ως ένα βαθμό χερσαίων δυνάμεων σε στοχευμένες επιχειρήσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, προσπαθεί να καθησυχάσει εκ των προτέρων τόσο την αμερικανική κοινή γνώμη όσο και τις αγορές -αμερικανικές και διεθνείς- ότι, αν συμβεί κάτι τέτοιο, δεν θα έχει μεγάλη διάρκεια. Εάν υπάρξει κλιμάκωση και δη με εμπλοκή χερσαίων δυνάμεων, ο Τραμπ φοβάται έναν πιθανό πανικό των αγορών, που θα μπορούσε να εκτινάξει τις τιμές του πετρελαίου ακόμη και στα 200 δολάρια το βαρέλι ή να οδηγήσει σε επικρίσεις ότι πλέον παρατείνει υπερβολικά τον πόλεμο. Έτσι, επιχειρεί να προλάβει αυτές τις αντιδράσεις, λέγοντας προκαταβολικά ότι οποιαδήποτε κλιμάκωση θα είναι περιορισμένη, με σαφές χρονικό όριο και όχι μια ανοιχτή, χωρίς τέλος εμπλοκή.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει αφήσει να εννοηθεί ότι θα μπορούσε να τερματίσει τον πόλεμο και χωρίς συμφωνία. Σε ένα τέτοιο σενάριο, ποιος θα ήταν ο αντίκτυπος για τα κράτη του Κόλπου και το ζήτημα των Στενών του Ορμούζ; Μπορεί να παραμείνει η παγκόσμια οικονομία όμηρος των βουλών του Ιράν;
Στα Στενά του Ορμούζ βρίσκεται το μεγάλο ζήτημα και η μεγάλη δυσκολία του Τραμπ. Είναι πολύ δύσκολο να απεμπλακεί ο Αμερικανός πρόεδρος χωρίς κάποιου τύπου επίλυση του ζητήματος των Στενών του Ορμούζ, διότι το πρόβλημα προέκυψε μέσα από τη σύγκρουση - δεν προϋπήρχε. Υπό αυτή την έννοια, κατανοεί ότι του είναι πολύ δύσκολο να αποχωρήσει αφήνοντας το ζήτημα άλυτο, καθώς αυτό θα κρατούσε σε ομηρία και την παγκόσμια οικονομία αλλά ως ένα βαθμό και την αμερικανική. Μπορεί να μην έχουν μεγάλη τροφοδοσία μέσω των Στενών οι Ηνωμένες Πολιτείες, όμως και μόνο η αίσθηση ότι τα Στενά είναι -όχι μεν τυπικά αλλά ουσιαστικά- κλειστά, αρκεί για να πιέσει προς τα πάνω τις τιμές των πετρελαιοειδών ακόμα και στην ίδια την Αμερική.
Με την αποχώρηση, λοιπόν, εξαιρετικά δύσκολη υπό την παρούσα κατάσταση, φαίνεται ότι ίσως με τις στοχευμένες χερσαίες επιχειρήσεις που εξετάζει, θα προσπαθήσει να επιλύσει το θέμα. Δηλαδή, το σενάριο κατάληψης των μικρών νησιών στα Στενά ή της νήσου Χάργκ ώστε, δια μέσου του οικονομικού στραγγαλισμού του Ιράν στη δεύτερη περίπτωση, να το υποχρεώσει να ανοίξει τα Στενά.
Παράλληλα, υπάρχει και το μεγάλο ζήτημα των αραβικών χωρών-συμμάχων των ΗΠΑ στον Περσικό Κόλπο, οι οποίες αναρωτιούνται τι θα συμβεί αν οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχωρήσουν αφήνοντας μια ασταθή κατάσταση πίσω τους. Αν δεν υπάρξει αλλαγή καθεστώτος -που το πιο πιθανό σε αυτή τη φάση είναι ότι δεν θα υπάρξει-, το Ιράν θα είναι πια ένα «πληγωμένο θηρίο», που θα μπορούσε να αντιδράσει απρόβλεπτα.
Συνεπώς, μια τέτοια αποχώρηση ενέχει σοβαρούς κινδύνους. Ενδεχομένως ο Τραμπ σκέφτεται ότι ίσως μέσω χερσαίων επιχειρήσεων μπορεί να υποχρεώσει το Ιράν να διαπραγματευτεί τουλάχιστον το θέμα των Στενών του Ορμούζ. Μια άλλη εκδοχή θα ήταν, μέσω του ελέγχου των τριών μικρών νησιών στα Στενά του Ορμούζ -μπορεί να μην είναι κατάληψη αλλά αποκλεισμός- να αποτρέπει ιρανικές επιθέσεις κατά πλοίων. Τότε θα πει ότι δια της παρέμβασής του, επαναφέρει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά.
Και βεβαίως, μετά την ολοκλήρωση των επιχειρήσεων, είναι πάρα πολύ πιθανή η συγκρότηση πολυεθνικής ναυτικής δύναμης που θα επιτηρεί τα Στενά. Και αυτό, δηλαδή τη συγκρότηση μίας «συμμαχίας προθύμων» για τα Στενά, θα μπορούσε να το παρουσιάσει ο Τραμπ ως αποτέλεσμα των δικών του ενεργειών: ότι οι ΗΠΑ εξουδετέρωσαν τις βασικές στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράν και στη συνέχεια μία συμμαχία χωρών, χωρίς να αντιμετωπίζουν πλέον το ίδιο βαθμό απειλής από το Ιράν, μπορεί να διασφαλίσει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα.
Στο διάγγελμα απέφυγε ο Αμερικανός πρόεδρος να αναφερθεί στη χρήση χερσαίων δυνάμεων, αλλά και στο ζήτημα των αποθεμάτων υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου φάνηκε, με την αναφορά περί δορυφορικής επιτήρησης, να υπαινίσσεται πως δεν θα επιδιώξει την απόσπασή τους. Πώς το ερμηνεύετε;
Η αίσθησή μου είναι ότι στο διάγγελμα ο Τραμπ προσπάθησε να πει λιγότερα απ’ όσα έχει πει μέχρι στιγμής στις διαρκείς παρεμβάσεις του. Ήταν πιο γενικός και λιγότερο συγκεκριμένος. Κατά καιρούς έχει πει πάρα πολλά, και τώρα το απέφυγε. Αυτό εκτιμώ πως εξυπηρετεί δύο στόχους. Ο πρώτος είναι να δημιουργήσει μία σύγχυση ως προς το τι πρόκειται να κάνει, ιδίως καθώς πλησιάζει η ημερομηνία της 6ης Απριλίου που είχε θέσει ως τελεσίγραφο προς το καθεστώς. Με αυτόν τον τρόπο επιχειρεί να «θολώσει τα νερά» σε σχέση με τους Ιρανούς, διότι όταν αρχίζεις και συζητάς όλα τα στρατιωτικά σενάρια, φυσικά και ο άλλος προετοιμάζεται καλύτερα.
Το δεύτερο ζητούμενο είναι να μη δεσμευτεί τόσο πολύ σε συγκεκριμένες ενέργειες και στόχους, ώστε να μην δεχτεί επίκριση στο εσωτερικό των ΗΠΑ ότι δεν υλοποίησε όσα είχε προαναγγείλει. Αυτό «είδα» στο διάγγελμα Τραμπ: ότι για σειρά λόγων που έχουν σχέση τόσο με το Ιράν, όσο και με το εσωτερικό των ΗΠΑ, θέλησε να κάνει λιγότερο συγκεκριμένη την τακτική και τη στρατηγική του ειδικά όσον αφορά τους επιμέρους στόχους και της επιμέρους ενέργειες.
Ως γενική εικόνα, εισπράξαμε ότι οδηγούμαστε προς κλιμάκωση;
Ναι, αυτή είναι η εκτίμησή μου. Φαίνεται ότι οδηγούμαστε προς κλιμάκωση.
Πιθανώς, μάλιστα, τώρα ο Τραμπ να χρειάζεται και πολιτικά μια εντυπωσιακή ενέργεια για να ολοκληρώσει αυτή την εκστρατεία. Υπάρχει μια αμηχανία ως προς το πώς εξελίσσεται η κατάσταση, και ίσως πολιτικά επιδιώκει κάτι που θα μπορεί να παρουσιάσει ως σημαντική επιτυχία, λέγοντας ξανά ότι έκανε κάτι που στο παρελθόν ουδείς είχε τολμήσει να κάνει.
Τι υποδεικνύει το χρονικό πλαίσιο που θέτει ο Τραμπ; Πώς επιδρά στις αγορές η απόσταση ανάμεσα στο «σύντομα» και τις «δύο με τρεις εβδομάδες»;
Όταν μιλά για δύο ή τρεις εβδομάδες, ουσιαστικά μιλά για έναν μήνα ο Αμερικανός πρόεδρος, κατ’ επέκταση την 28η-29η Απριλίου θα προσεγγίζουμε τις 60 ημέρες πολέμου. Εδώ υπεισέρχεται μία κρίσιμη παράμετρος που αφορά στο θεσμικό πλαίσιο στις ΗΠΑ. Ο Τραμπ έπρεπε να είχε λάβει την έγκριση του Κογκρέσου. Όμως υπάρχει πρόβλεψη ότι, ακόμη κι αν ο πρόεδρος ενεργήσει χωρίς έγκριση λόγω άμεσης απειλής, εντός 60 ημερών πρέπει να παρουσιαστεί στο Κογκρέσο. Επομένως, το χρονικό αυτό πλαίσιο συνδέεται ως ένα βαθμό και με την προσπάθεια να απαντήσει σε επικρίσεις ότι παρακάμπτει το Κογκρέσο - επικρίσεις που προέρχονται όχι μόνο από τους Δημοκρατικούς αλλά και από Ρεπουμπλικάνους.
Όσον αφορά τις αγορές, όταν ο Τραμπ μιλά για σύντομη εκστρατεία παίρνουν μία ανάσα και ηρεμούν. Όταν επανέρχεται στα περί εβδομάδων, επανέρχεται και η ανησυχία. Πρόκειται για μια συνεχή διακύμανση, ανάλογα με το μήνυμα που εκπέμπεται κάθε φορά.
Τώρα, έχω την αίσθηση ότι πλέον προσπαθεί περισσότερο να συγκεκριμενοποιήσει το χρονικό διάστημα, όπως ήδη αναφέραμε. Επειδή μπορεί να είναι σκληρή η κλιμάκωση, να εμπεριέχει μέσα και μορφές που μπορεί να προκαλέσουν σοκ ή φόβο, θέλει να δείξει ότι υπάρχει συγκεκριμένος ορίζοντας λήξης και ότι δεν πρόκειται για έναν από τους «αιώνιους πολέμους», όπως κατηγορούσε ο ίδιος στο παρελθόν άλλους προέδρους. Σε αυτή τη φάση, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τον ίδιο.
Πόσο εύκολο είναι να προχωρήσει σε μία τέτοια διαχείριση, δεδομένης της στάσης του Ιράν; Και βλέπετε στον ορίζοντα μία συμφωνία;
Καταβάλλονται προσπάθειες από χώρες που επηρεάζονται άμεσα και από τον πόλεμο και από το ζήτημα των Στενών -τόσο από την Ασία όσο και από τον Κόλπο-, εξ ου και η σύνθεση της πρωτοβουλίας που απαρτίζεται από το Πακιστάν, τη Σαουδική Αραβία, την Αίγυπτο και την Τουρκία. Αυτές οι χώρες επιδιώκουν να πείσουν το Ιράν ότι δεν είναι προς το συμφέρον του και προς το συμφέρον των χωρών που θέλουν να συνεχίσουν να διατηρούν σχέσεις μαζί του, να κρατά τα Στενά σε κατάσταση ομηρίας.
Οι Ιρανοί δεν διευκολύνουν ωστόσο τον Ντόναλντ Τραμπ. Ούτε μέσω της μεσολαβητικής πρωτοβουλίας των «τεσσάρων», ούτε μέσω κάποιων απευθείας διαύλων επικοινωνίας που φέρεται να διαθέτουν, όπως μεταξύ των Αραγτσί και Γουίτκοφ, θέλουν να του αφήσουν το περιθώριο για ένα αφήγημα νίκης. Επομένως, δεν τον διευκολύνουν σε μια κάποιου τύπου διαπραγμάτευση - και για το λόγο αυτό ο Τραμπ μιλά και για το ενδεχόμενο της μη συμφωνίας. Με τους ίδιους τους Ιρανούς να κινούνται με απειλές και προειδοποιήσεις, δεν τον διευκολύνουν σε «συντεταγμένη» αποχώρηση. Αντιθέτως τον προκαλούν. Γιατί επιδιώκουν και αυτοί να οικοδομήσουν ένα αφήγημα κάποιας νίκης στο τέλος. Αν φανεί ότι οι Ιρανοί συμφωνούν, πολλώ δε μάλλον να ζητούν από τον Τραμπ κατάπαυση του πυρός, αυτό είναι ουσιαστικά έμμεσο σήμα ήττας, κάτι που δεν θέλουν να περάσει προς τα έξω.
Είναι προφανές, ότι η στρατιωτική ισχύς του Ιράν έχει υποβαθμιστεί. Δεν μπορεί να είναι το ίδιο όπως πριν. Αν συνυπολογίσει κανείς και τις δηλώσεις του Ισραηλινού πρωθυπουργού, Μπενιαμίν Νετανιάχου, που κάνει λόγο για πλήγματα στη βιομηχανική βάση του Ιράν, είναι γεγονός ότι θα το «γυρίσουν» πολλά χρόνια πίσω. Αν και αναφέρεται κυρίως στη στρατιωτική βιομηχανική βάση, στην πράξη αυτά τα πεδία είναι συχνά αλληλένδετα, καθώς αυτή η τεχνολογία χρησιμοποιείται σε πολλούς τομείς. Εκεί «κουμπώνει» και η ρητορική Τραμπ περί «επιστροφής του Ιράν στη λίθινη εποχή». Δεν αφορά μόνο τις καθαρά στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά θα του στερήσουν και τη συνολική τεχνολογική βάση, ώστε να δυσκολευτεί να επανέλθει γρήγορα σε προηγούμενα επίπεδα ισχύος.
Όσον αφορά τα Στενά του Ορμούζ, ακόμη και εάν συγκροτηθεί μία διεθνής συμμαχία μετά την ενεργό φάση του πολέμου, πόσο θα χρειαστεί για την επιστροφή σε μία κανονικότητα και τι φέρνει η επόμενη μέρα ως προς ενεργειακές διαδρομές;
Μία συμμαχία μπορεί να αναλάβει με μεγαλύτερη ασφάλεια -ή για την ακρίβεια με μικρότερη ανασφάλεια- να διασφαλίσει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά. Αυτό που θα πρέπει ωστόσο να γίνει κατανοητό είναι ότι τα Στενά δεν λειτουργούν με ένα μηχανικό τρόπο. Δεν υπάρχει κάποιο «κουμπί» που τα κλείνει ή τα ανοίγει.
Στην πράξη, το «κλείσιμο» αφορά την απειλή. Η απειλή του χτυπήματος είναι αυτή που «κλείνει» τα Στενά. Η δυνατότητα του Ιράν να πλήξει πλοία -με πυραύλους ή άλλα μέσα- είναι αυτή που δημιουργεί την κατάσταση ανασφάλειας. Και επειδή είναι βέβαιο πως αυτό δεν θα εκλείψει πλήρως, θα υπάρχει συνέπεια και για την παγκόσμια οικονομία. Ούτε τα ναύλα, ούτε τα ασφάλιστρα θα επανέλθουν εύκολα στις τιμές προ της σύγκρουσης. Ακόμη και χωρίς καμία επίθεση εκ μέρους του Ιράν, η αίσθηση της δυνητικής απειλής θα συνεχίσει να επηρεάζει ως ένα βαθμό τις τιμές της ενέργειας και την παγκόσμια οικονομία για σημαντικό χρονικό διάστημα.
Εξ ου και βλέπουμε ήδη κινήσεις και πρωτοβουλίες που στοχεύουν στην παράκαμψη των Στενών του Ορμούζ. Για παράδειγμα η ενεργοποίηση του χερσαίου πετρελαϊκού αγωγού της Σαουδικής Αραβίας, τον οποίο ήδη διέθετε, ο οποίος από τον Περσικό Κόλπο «βγαίνει» στην Ερυθρά Θάλασσα. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα την ίδια στιγμή θέλουν να ενισχύσουν λιμάνια εκτός της ζώνης κινδύνου, όπως η Φουτζέιρα που είναι έξω από τα Στενά του Ορμούζ. Εξετάζονται συνολικά εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς ενέργειας προς τη Μεσόγειο. Όλη αυτή η συζήτηση αφορά πώς θα μειωθεί σταδιακά η εξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας από τα Στενά. Δεν είναι η συζήτηση της επόμενης ημέρας - η διαδικασία έχει ήδη αρχίσει.
