Στην ανάγκη άμεσης δειγματοληψίας, επιστημονικής ιχνηλάτησης και σαφούς ανάληψης ευθύνης από έναν αρμόδιο φορέα εστιάζει ο καθηγητής Κωνσταντίνος Συνολάκης, μιλώντας στο Liberal για την περίεργη οσμή που έγινε αισθητή σε πολλές περιοχές της Αττικής και θύμιζε υγραέριο.
Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι, εφόσον δεν ελήφθησαν δείγματα την ώρα του φαινομένου, είναι εξαιρετικά δύσκολο να διαπιστωθεί με βεβαιότητα τι ακριβώς συνέβη. Παράλληλα, θέτει ζήτημα δημόσιας πρόσβασης στις διαθέσιμες μετρήσεις και ζητά αναθεώρηση των πρωτοκόλλων της Πολιτικής Προστασίας για περιστατικά άγνωστης χημικής προέλευσης.
Συνέντευξη στον Χρήστο Θ. Παναγόπουλο
Θα ήθελα να ξεκινήσουμε τη συζήτησή μας, κύριε Συνολάκη, σχετικά με το εάν υπάρχουν νεότερα στοιχεία για αυτή την περίεργη, έντονη οσμή που θυμίζει υγραέριο και εμφανίστηκε τις προηγούμενες ημέρες σε πολλές περιοχές της Αττικής.
Αυτή τη στιγμή τρέχουν υπολογιστικά μοντέλα, ώστε να γίνει δυνατόν να προσδιοριστεί «σημειακά» δηλαδή από πού μπορεί να προήλθε η οσμή, με μόνα δεδομένα την ώρα. Δηλαδή, αν έφτασε στη μία η ώρα στον Πειραιά, από πού έπρεπε να έχει ξεκινήσει για να φτάσει την συγκεκριμμένη αυτή ώρα στον Πειραιά; Αν έφτασε στις έντεκα και μισή, φερ’ ειπείν, στη Βουλιαγμένη, τι ώρα έπρεπε να έχει ξεκινήσει; Σας λέω παραδείγματα, δεν έχουμε ακόμη τα στοιχεία. Η Πολιτική Προστασία υποσχέθηκε ότι θα μας δώσει τους χρόνους τηλεφωνημάτων μέχρι τη Δευτέρα, ώστε να έχουμε όλα αυτά τα δεδομένα και να μπορούμε να κάνουμε πιο αξιόπιστη μοντελοποίηση.
Άρα, αυτή τη στιγμή δεν υπάρχουν περισσότερα ποσοτικά στοιχεία. Μάλλον - δυστυχώς - δεν θα μάθουμε ποτέ ακριβώς τι έγινε. Γιατί, εφόσον δεν υπάρχουν δείγματα, δεν ξέρουμε ούτε τι ήταν και ούτε ποια ήταν η σύστασή του.
Είναι απόλυτα αναγκαίο να γνωρίζουμε τη σύσταση και τη συγκέντρωση οποιωνδήποτε ουσιών ή ρύπων υπήρχαν σε αυτό που λέμε «πλουμάριο». Πλουμάριο είναι, δηλαδή το νέφος που διαχέεται.
Κύριε Συνολάκη, όταν μια έντονη οσμή που θυμίζει υγραέριο γίνεται αισθητή σε πολλές περιοχές της Αττικής, χωρίς να εντοπίζεται άμεσα διαρροή, πώς πρέπει να αξιολογείται το περιστατικό αυτό από τις αρμόδιες Αρχές και ιδίως από την Πολιτική Προστασία;
Κατά την άποψή μου, θα έπρεπε να υπάρχει η δυνατότητα να γίνουν άμεσες σημειακές μετρήσεις και από τις αρμόδιες ομάδες ΧΡΒΠ (Χημικά, Ραδιολογικά, Βιολογικά, Πυρηνικά συμβάντα (CBRN),) και από οργανισμούς. Υπάρχουν φορητοί φασματογράφοι μάξας με τους οποίους μπορεί κανείς αμέσως να αναλύσει κανείς την χημική σύσταση μιας ύποπτης ουσίας η οσμής. Δεν μπορεί να εντοπίσει κανείς πάντα τα πάντα, αλλά για αρκετές χημικές ουσίες ένας φασματογράφος μπορεί να δώσει ποσοτικές ενδείξεις. Και αν δεν υπήρχαν τέτοιοι φορητοί φασματογράφοι θα έπρεπε οι υπηρεσίες να πάρουν δείγματα για ανάλυση σε εργαστήρια.
Αυτά όμως χρειάζονται άμεσα αντανακλαστικά. Και εδώ θα σας πω έναν προβληματισμό που έχω και με έχει απασχολήσει πάρα πολύ. Βλέπει κανείς ότι με την ελληνική γραφειοκρατία όλες οι υπευθυνότητες είναι κατακερματισμένα και δεν υπάρχει κανείς υπεύθυνος. Να σας πω τι εννοώ.
Την Τετάρτη μου τηλεφώνησαν από την ΕΥΔΑΠ. Είπαν «Ξέρετε, δεν ξέρουμε από πού μπορεί να προέρχεται, αλλά δεν είναι από εμάς». Και συνέχισαν : «Εμείς έχουμε ένα πρωτόκολλο για μετρήσεις. Τα κάνουμε όλα.». Τι πρωτόκολλο, έχετε, ρώτησα; Κάνετε κάθε ένα λεπτό μέτρηση; Κάθε πέντε λεπτά; Κάθε δέκα λεπτά; Δεν φαίνεται να υπήρχε πρόβλεψη στο πρωτόκολλο ότι, σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, πρέπει να γίνουν αμέσως περισσότερες μετρήσεις με εκτεταμένη δειγματοληψία...
Δεν ξέρω αν υπήρξε φορέας που έστειλε αμέσως έστω και ένα συνεργείο για άμεση δειγματοληψία στα σημεία αναφοράς. Οποιοσδήποτε. Αναρωτιέμαι, αν από την εταιρεία φυσικού αερίου, πήγε συνεργείο αμέσως να μετρήσει συγκεντρώσεις αερίων, στις τοποθεσίες όπου υπήρχαν αναφορές. Ο κάθε οργανισμός έλεγε: «Δεν είναι δικό μας», ακολουθώντας τα δικά του πρωτόκολλα, χωρίς συντονισμό.
Δηλαδή, φαίνεται ότι δεν υπήρξε αυτή η αναγκαία ευαισθησία να καταλάβουν ότι ένα τέτοιο φαινόμενο έχει προξενήσει ανησυχία στους πολίτες και να αντιδράσουν άμεσα με δειγματοληψειες. Ακόμη και τώρα τηλεφωνούν συμπολίτες μας και ρωτούν: «Είναι επικίνδυνο ή δεν είναι;». Κατά πάσα πιθανότητα - και θέλω να το δηλώσω - δεν ήταν επικίνδυνο, το φαινόμενο δεν κράτησε πολύ, και μάλλον διαχύθηκε πάρα πολύ γρήγορα. Αλλά δεν ξέρουμε τι συγκεντρώσεις υπήρξαν ούτε τι ήταν. Αυτές τις απαντήσεις θα τις είχαμε, αν οι αρμόδιες υπηρεσίες και οι φορείς είχαν την ετοιμότητα, σε περίπτωση εμφάνισης οσμής ή υγρού στη θάλασσα, να κάνουν αμέσως δειγματοληψία και να κινητοποιήσουν ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό και τον στρατό που έχει λόχο ΧΡΒΠ.
Αυτό, δυστυχώς, δεν έγινε. Γι’ αυτό θα πάρει πολύ περισσότερο χρόνο να μπορέσουν να γίνουν πιο στοχευμένες εικασίες για την προέλευση. Χωρίς να έχει κανείς την «υπογραφή» του φαινομένου, χωρίς να ξέρει τι αέριο ήταν και χωρίς να γνωρίζει τη συγκέντρωσή του, είναι πάρα πολύ δύσκολη η ταυτοποίηση της πηγής. Αυτή τη στιγμή υπάρχουν διάφορα σενάρια. Με τη μοντελοποίηση θα έχουμε καλύτερη εκτίμηση αυτών των σεναρίων, αλλά δυστυχώς δεν νομίζω ότι ποτέ θα είμαστε σίγουροι για το τι έγινε.
Ωστόσο οι επίσημες ενημερώσεις, μέχρι και την τελευταία στιγμή, έλεγαν πως δεν διαπιστώθηκε διαρροή ή βλάβη σε κρίσιμες εγκαταστάσεις και δίκτυα. Είναι αυτό επαρκές για να καθησυχαστεί ο πληθυσμός ή χρειάζεται ένα ευρύτερο πρωτόκολλο διερεύνησης για άγνωστης προέλευσης χημικές οσμές;
Αν δεν υπήρξε βλάβη σε κανένα δίκτυο, τότε από πού προήλθε; Από αναμόχλευση ιζημάτων και upwelling - γιατί δεν έχουν γίνει σχετικές έρευνες για αυτό; Έχουμε μπει, δυστυχώς, σε μια νοοτροπία όπου κάθε δημόσια εταιρεία και κάθε οργανισμός αποποιείται αμέσως οποιαδήποτε ευθύνη.
Θέλω να σας πω ότι αν υπήρξε διαρροή ή δυσλειτουργία στην Ψυττάλεια, δεν σημαίνει πως ήρθε το τέλος του κόσμου. Αυτά γίνονται, και αλλού, πολλές φορές μέσα στον χρόνο, σε πολλά εργοστάσια καθαρισμού λημμάτων, ανά τον κόσμο. Δεν είναι απόλυτα σπάνιο ξαφνικά να υπάρξει μια οσμή, να διαχυθεί και να δημιουργήσει ένα πρόβλημα. Στα Χανιά γίνεται πολλές φορές κάθε καλοκαίρι σε αντλιοστάσια. Όμως υπήρχε η άμεση άρνηση από όλους : «Δεν μπορεί να είναι από εμάς». Το ίδιο και η εταιρεία φυσικού αερίου: «Δεν υπάρχει περίπτωση να είναι από εμάς». Προσωπικά, δεν άκουσα καμία εταιρεία να πει: «Έχουμε πάρει μετρήσεις, θα τις επεξεργαστούμε και θα σας ενημερώσουμε, μόλις ολοκληρωθεί η έρευνα μας» ή «Θα σας δώσουμε τις μετρήσεις μας, είναι όλες δημόσια διαθέσιμες». Δεν θα έπρεπε οι ίδιες εταιρείες που δυνητικά μπορεί να προξενήσουν προβλήματα να έχουν την τεχνογνωσία να κάνουν την ιχνηλάτηση, ακόμη και αν δεν ήταν δικό τους πρόβλημα;
Το άλλο που λείπει, λοιπόν, από τον δημόσιο διάλογο είναι η δημόσια πρόσβαση σε περιβαλλοντικές μετρήσεις. Στην Ελλάδα, το μόνο που μπορείτε να έχετε δημόσια πρόσβαση είναι στοιχεία από παλιρροιογράφους που μετρούν τη στάθμη της θάλασσας. Τίποτα άλλο δεν είναι εύκολα δημόσια προσβάσιμο. Αυτό είναι μεγάλο λάθος. Αν ήταν δημόσια προσβάσιμα τα δεδομένα, θα μπορούσε οποιοσδήποτε Έλληνας πολίτης να δει ποιες ήταν, φερ ειπείν, οι συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα, όζοντος, ή μεθανίου στην Ψυττάλεια χθες και πόσο είναι σήμερα· πόσο ήταν στη Νέα Σμύρνη χθες και πόσο είναι σήμερα, ώστε οι διαβεβαιώσεις την ΕΥΔΑΠ να ήταν πιστευτές. Οι περιβαλλοντικές μετρήσεις απαιτούν δημόσια πρόσβαση. Δυστυχώς, εδώ είμαστε σαν χώρα πάρα πολύ πίσω, δεν έχουμε κάν δημόσια πρόσβαση στις στάθμες των ποταμών ή στους μετεωρολογικού σταθμούς που χρηματοδοτεί το ελληνικό κράτος.
Αυτό ήταν μεγάλο εμπόδιο και στην αντιμετώπιση της ηφαιστειακής κρίσης στη Σαντορίνη πέρυσι. Πολλοί ημεδαποί οργανισμοί θεωρούσαν ότι τα δεδομένα είναι δικά τους και δεν τα είχαν δημόσια διαθέσιμα. Πολλοί ξένοι και Έλληνες ερευνητές προσπαθούσαν να καταλάβουν τι γίνεται και να μας βοηθήσουν, αλλά υπήρχαν αδικαιολόγητες καθυστερήσεις. Έχει επικρατήσει μια εσωστρεφής κουλτούρα όπου, ενώ το κράτος πληρώνει για όλων των ειδών μετρήσεις, αυτές δεν είναι δημόσια προσβάσιμες.
Αυτό που θα ήθελα να δω στο τέλος του επεισοδίου είναι ένα πιο ευαισθητοποιημένο κράτος και κρατικούς φορείς που, αμέσως όταν υπάρχει μια τέτοια αναφορά, τότε η Πυροσβεστική ή η Πολιτική Προστασία να κάνουν άμεσα δειγματοληψία. Και, συγχρόνως, να υπάρχει δημόσια πρόσβαση σε αυτές τις μετρήσεις, ώστε να έχουμε περισσότερη εμπιστοσύνη.
Λέει, για παράδειγμα, η ΕΥΔΑΠ: «Παίρνουμε μετρήσεις συνέχεια». Πού είναι οι μετρήσεις; Εγώ, ως πολίτης, μπορώ να έχω πρόσβαση για να δω αν έγινε κάτι περίεργο την Τρίτη σε σχέση με τη Δευτέρα; Αν είστε η ΔΕΠΑ και μου λέτε ότι δεν υπάρχει διαρροή, υπάρχει κάπου όπου μπορώ να δω για τις ροές στους αγωγούς σας και αν υπάρχει διαφορά από τη Δευτέρα στην Τρίτη, ώστε να δεχθώ αυτό που μου λέτε; Δεν υπάρχει.
Αυτή τη στιγμή δεχόμαστε απλώς ό,τι μας λένε. Και βλέπετε την περίεργη κατάσταση όπου κανένας δεν είναι υπεύθυνος. Δεν έχει βρεθεί ένας άνθρωπος να αναλάβει και να πει: «Ξέρετε, μπορεί μην είναι δικό μου, αλλά το διερευνούμε». Είναι πολύ στενάχωρη η νοοτροπία.
Σε πρόσφατη τοποθέτησή σας είχατε αναφερθεί και στο ενδεχόμενο να υπάρχει το φαινόμενο του upwelling, δηλαδή η ανάδυση ψυχρότερων θαλάσσιων μαζών από βαθύτερα στρώματα προς την επιφάνεια. Θα μπορούσε ένα τέτοιο φαινόμενο, κατά την άποψή σας, να συνδέεται με την περίεργη οσμή που έγινε αισθητή στην Αττική;
Θα μπορούσε να έχει γίνει αναμόχλευση του βυθού και ανάβλυση. Βέβαια, σε αυτή την περίπτωση τις περισσότερες φορές βγαίνει μεθάνιο, uδρόθειο και αμμωνία. Θυμηθείτε ότι μέχρι περίπου το 1994 όλα τα ακατέργαστα λύματα της Αττικής έπεφταν στη θάλασσα, Φαντάζεστε, λοιπόν, πόσο επιβαρυμένος είναι ο πυθμένας, πόσα ιζήματα έχει, ποιος ξέρει τι είδους βιολογικές διεργασίες γίνονται σε αυτόν τον πυθμένα. Είναι δυνατόν κάποια στιγμή να παρατηρηθεί ξαφνική έκλυση μεθανίου που να φτάσει στην επιφάνεια. Άρα, αυτός είναι ένας πιθανός μηχανισμός έκλυσης ρύπων, και χρειάζεται παρακολούθηση
Σήμερα ανακοινώθηκε ότι το ΕΛΚΕΘΕ οργανισμός παρακολουθεί συστηματικά τον βυθού του Σαρωνικού ώστε να ξέρουμε τι γίνεται, και μόλις ανακοίνωσε ότι δεν παρατήρησε τίποτε περίεργο τις προηγούμενες ημέρες - έτσι το μυστήριο γίνεται πιο δυσεπίλυτο.
Το άλλο που μπορεί να έγινε —και πάλι σχετίζεται με την Ψυττάλεια— είναι να υπήρξε κάποια αστοχία στην ποιότητα της ροής στον αποχετευτικό αγωγό. Από τον αποχετευτικό αγωγό της Ψυττάλειας βγαίνει ένα πλουμάριο σε βάθος 45 μέτρων. Φανταστείτε ένα υδάτινο νέφος μέσα στη στήλη του νερού, στη θάλασσα, η ροή σχηματίζει ένα νέφος σωματιδίων και «καθαρισμένου» νερού που ονομάζεται «πλουμάριο». Αυτό θα είχε γίνει αντιληπτό στην δειγματοληψία από πλοίο του ΕΛΚΕΘΕ, αν είχε αρχίσει άμεσα η δειγματοληψεία στην θάλασσα, πριν αραιώσουν οι ρύποι και αποκατασταθεί η ροή.
Από τη σκοπιά της διαχείρισης κινδύνου, τι θα πρέπει να γίνει την επόμενη μέρα ενός τέτοιου περιστατικού και, τελικά, ποιο είναι το βασικό μάθημα από την υπόθεση αυτή της οσμής αερίου στην Αττική;
Το βασικό μάθημα είναι ότι πρέπει να οργανώσουμε καλύτερα τις ομάδες XBΡΠ, δηλαδή τις ομάδες αναγνώρισης επικίνδυνων υλικών και αντιμετωπίσεις επικίνδυνων ή άγνωστων ουσιών που μπορεί να προκύψουν από βιομηχανικά ατυχήματα. Το υπάρχον πρωτόκολλο μάλλον δεν πρόβλεψη για άμεση δειγματοληψεία για πολύ αραιές οσμές. Όταν ξαφνικά εμφανίζεται μια οσμή, χρειάζεται πρωτόκολλο για άμεση δειγματοληψία. Δηλαδή, όταν έρθει η πρώτη αναφορά στο 112 ή στην Πυροσβεστική ότι υπάρχει α περίεργη οσμή, το πρώτο πυροσβεστικό όχημα που θα φτάσει — ώστε να πάρει ένα δείγμα και να δούμε τι είναι. Είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν εκρηγνυόμετρα στην Πυροσβεστική για ανίχνευση επικινδύνων εκρηκτικών, αλλά δεν είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν στην Πυροσβεστική φαντασμογράφοι για ανίχνευση χαμηλών συγκεντρώσεων αερίων.
Στο Λεκανοπέδιο θα πρέπει να υπάρχουν, σε διαφορετικά σημεία, ομάδες που να διαθέτουν φορητούς φασματογράφους για να ταυτοποιούν άγνωστες ουσίες. Υπάρχουν και πολύ πιο high-tech τρόποι να γίνει αυτό σε πραγματικό χρόνο, αλλά χρειάζονται δείγματα και τεχνογνωσία.
Δεν μας αρκούν να υπάρχουν πρωτόκολλα συνεργασίας. Όταν ακούω «πρωτόκολλα συνεργασίας» αισθάνομαι περίεργα, γιατί έτσι διαχέεται ι η ευθύνη. Ένας πρέπει να είναι ο υπεύθυνος, μία υπηρεσία, η οποία αν ξανασυμβεί κάτι τέτοιο, θα πάει επιτόπια, θα πάρει δείγματα και θα μας πει τι γίνεται. Πρωτόκολλα συνεργασίας μεταξύ τριών, τεσσάρων ή πέντε φορέων δημιουργούν καθυστερήσεις και στο τέλος της ημέρας φτάνει κανείς εδώ που είμαστε τώρα: να μην έχει κανένας ευθύνη για το τι γίνεται η για υπεύθυνη ενημέρωση. Σημειώνω ότι ένα αντιστοιχο περιστατικό έγινε τον Μάιο 2023, και ακόμη δεν γνωρίζουμε τι συνέβη. Μάλλον ήταν μικρότερης κλιμακς και δεν δημιούργησε όση αναστάτωση όπως τώρα.
Ποιο είναι το σωστό μήνυμα προς τους πολίτες όταν έχουμε τέτοια περιστατικά και πώς αποφεύγεται ο πανικός, χωρίς όμως να υποτιμάται ο ενδεχόμενος κίνδυνος;
Αυτό είναι θέμα της Πολιτικής Προστασίας. Από τη στιγμή που γίνει γνωστό ότι υπάρχει ένα άγνωστο αέριο, η Πολιτική Προστασία είναι αυτή που πρέπει να δώσει οδηγίες, όχι εγώ. Οι οδηγίες πρέπει να δίνονται ανάλογα με το τι αέριο είναι και τι πρέπει να κάνει ο πολίτης σε τέτοιες περιπτώσεις.
Άρα, η Πολιτική Προστασία πρέπει να αναθεωρήσει τα πρωτοκολλά της, ώστε να περιλαμβάνουν και αυτές τις περιπτώσεις και να βεβαιωθεί οτι οι ομάδες ΧΒΡΠ είναι καλύτερα εξοπλισμένες.
Ορισμένοι ειδικοί έδειξαν προς τη θάλασσα και συγκεκριμένα προς τη ζώνη ανάμεσα στην Αίγινα, τη Σαλαμίνα και το Πέραμα ως πιθανή περιοχή προέλευσης. Πόσο εύκολο είναι τώρα, επιστημονικά, να γίνει η ιχνηλάτηση μιας τέτοιας δυσοσμίας προς την πηγή της, με βάση τον άνεμο, την υγρασία, τη θερμοκρασία και τη χρονική ακολουθία των αναφορών;
Αν υπάρξει ακριβής χρονική ακολουθία των αναφορών, μπορεί να γίνει μια ποσοτική ιχνηλάτηση. Αλλά και πάλι αναρωτιέται κανείς: αν έγινε σε βιομηχανική ζώνη, πρώτον, θα πρέπει να ήταν άμεσα αντιληπτό, και δεύτερον, θα πρέπει να πρόκειται να διήρκησε πάρα πολλή ώρα.
Από τις αναφορές φαίνεται ότι το φαινόμενο κράτησε περίπου τρεις ώρες, τουλάχιστον από ό,τι έχω καταλάβει μιλώντας με συμπολίτες μας. Δεν σας λέω ότι αυτό είναι ακριβής επιστημονική αναφορά — περιμένω τα στοιχεία, απο την Πολιτική Προστασία. Αλλά, αν κάνουμε την υπόθεση εργασίας ότι σε όλη την περιοχή η δυσοσμία κράτησε περίπου τρεις ώρες και έφτασε μέχρι σχεδόν ως το Κουκάκι, όπως λέει μια αναφορά, τότε πρόκειται για αρκετή ποσότητα. Δεν παραπέμπει άμεσα στο ξύσιμο μια δεξαμενής Χρειάζεται μια διεργασία που διαρκεί πολύ χρόνο.
Όλα αυτά προβληματίζουν. Αλλά ξαναγυρίζουμε στο βασικό γεγονός: αν υπήρχε ένα δείγμα — έστω μόνο ένα — θα μας έδινε την αναγκαία πληροφορία για την καταγωγή του ρύπου.
*Ο Δρ. Κωνσταντίνος Συνολάκης είναι ακαδημαϊκός και επόπτης του Κέντρου Φυσικών Καταστροφών της Ακαδημίας Αθηνών.
