Ο Επίκτητος ξεκινούσε το Εγχειρίδιό του με μια φράση που αξίζει να υπάρχει σε κάθε υπουργικό γραφείο: «Από τα πράγματα, άλλα είναι στο χέρι μας και άλλα δεν είναι». Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, την τιμή του πετρελαίου, τα στενά του Ορμούζ, τις αποφάσεις της Fed, τις διαθέσεις των αγορών ή την επόμενη γεωπολιτική κρίση. Μπορούμε όμως να ελέγξουμε τη Δικαιοσύνη, τους φόρους, τις άδειες, τα σχολεία, την ενέργεια, τον ανταγωνισμό και την ποιότητα του κράτους μας. Εκεί φαίνεται πόσο σοβαρή είναι μια χώρα.
Η Παγκόσμια Τράπεζα προειδοποιεί ότι η παγκόσμια ανάπτυξη θα πέσει στο 2,5% το 2026, το χαμηλότερο επίπεδο από την εποχή του κορωνοϊού, εξαιτίας των υψηλότερων τιμών ενέργειας, του πληθωρισμού και του αυξημένου κόστους δανεισμού. Επίσης, αναφέρει ότι οι προβλέψεις έχουν μειωθεί για τα δύο τρίτα των οικονομιών. Αυτά τα στοιχεία δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα, αλλά όλο τον κόσμο. Η δική μας αντίδραση όμως θα είναι καθαρά ελληνική.
Κάθε εξωτερική κρίση είναι σαν μια ακτινογραφία. Αποκαλύπτει ποια κράτη έχουν θεσμούς, αποταμιεύσεις, παραγωγική βάση και καλό επενδυτικό περιβάλλον. Δείχνει επίσης ποια κράτη έχουν μόνο ευχές, επιδόματα και δελτία Τύπου. Η Ελλάδα δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, αλλά μπορεί να σταματήσει να λειτουργεί σαν να δικαιολογείται να είναι γραφειοκρατική, ακριβή και αργή επειδή ο κόσμος γύρω της είναι ταραγμένος.
Το δίλημμα είναι ξεκάθαρο. Ή θα απαντήσουμε στην παγκόσμια αναταραχή με περισσότερη κρατική αυθαιρεσία, πανικό με επιδόματα και φορολογική καχυποψία προς την παραγωγή, ή θα κάνουμε το αντίθετο. Θα απελευθερώσουμε τις επενδύσεις, θα μειώσουμε σταθερά τα βάρη στην εργασία, θα βάλουμε τέλος στις άδειες που χρειάζονται μήνες για πράγματα που θα έπρεπε να εγκρίνονται σε λίγες μέρες. Θα επιταχύνουμε τη Δικαιοσύνη, θα ανοίξουμε τις αγορές ενέργειας και θα αφήσουμε την ιδιωτική οικονομία να αντέξει το σοκ, αντί να την πνίγουμε μέχρι να χρειαστεί κρατική βοήθεια.
Αυτό δεν είναι απλή τεχνοκρατική σκέψη. Είναι πατριωτικός ρεαλισμός. Σε έναν κόσμο όπου το χρήμα και η ενέργεια κοστίζουν περισσότερο, η ανάπτυξη δεν προσφέρεται. Κερδίζεται. Και κερδίζεται από χώρες που ξέρουν τι δεν ελέγχουν και δουλεύουν σκληρά σε όσα μπορούν να ελέγξουν.
Η Ελλάδα χρειάστηκε να περάσει πολλά για να μάθει το αυτονόητο. Τα δανεικά δεν αποτελούν στρατηγική. Οι επιδοτήσεις δεν είναι παραγωγικό μοντέλο. Η κρατική κατανάλωση δεν φέρνει ευημερία. Το κράτος μπορεί να προστατεύσει τους πιο αδύναμους σε μια κρίση, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την παραγωγικότητα, την επιχειρηματικότητα και την εμπιστοσύνη.
Αν ο κόσμος γίνεται πιο δύσκολος, τόσο το χειρότερο για τις αυταπάτες μας. Η λύση δεν είναι να θρηνούμε ξανά για τις διεθνείς συνθήκες, αλλά να επικεντρωθούμε σε όσα μπορούμε να κάνουμε από αύριο το πρωί. Λιγότερα εμπόδια, καλύτερο κράτος, περισσότερη ελευθερία και ευθύνη. Ο Επίκτητος δεν έγραψε εγχειρίδιο οικονομικής πολιτικής, αλλά μας άφησε τον καλύτερο κανόνα πολιτικής ωριμότητας: μη σπαταλάς τη ζωή σου γκρινιάζοντας για όσα δεν ελέγχεις. Φτιάξε επιτέλους όσα περνούν από το χέρι σου.
