«Υπάρχει ήδη ένας Ισπανός που θέλει
να ζήσει και τότε να ζήσει αρχινά,
ανάμεσα σε μια Ισπανία που ασπαίρει
και άλλη μιαν Ισπανία σε χασμουρητά.
Ισπανούλη μές στου κόσμου τις γωνίες,
Είθε ο καλός Θεός να σε φυλά.
Γιατί η μιά απ' τις δύο Ισπανίες
να σου παγώσει μέλλει την καρδιά.» Αντόνιο Ματσάδο (μτφ. Γ-Β.Δ)
Γραμμμένο το 1912, αρκετά χρόνια πριν από την αποφράδα ημέρα της 18ης Ιουλίου, το ποίημα του εθνικού ποιητή της Ισπανίας Αντόνιο Ματσάδο, έμελλε να αναδειχθεί σε σύμβολο των «δύο Ισπανιών» που μετά το πραξικόπημα των στρατιωτικών υπό τον ‘Καουδίγιο' Φρανθίσκο Φράνκο ενάντια στην εκλεγμένη κυβέρνηση του «Εθνικού Μετώπου» (Frente Popular) θα αιματοκυλούσαν τη χώρα.
Ο Ισπανικός Εμφύλιος όμως δεν υπήρξε μόνο ένας πόλεμος αδελφοκτόνος, αλλά ταυτόχρονα απετέλεσε και το προανάκρουσμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και του «Ολικού Πολέμου». Γιατί στα μέτωπα της Ισπανίας αναμετρήθηκαν πέρα από τους Ρεπουμπλικάνους και τους Φρανκιστές, για πρώτη φορά, όχι απλά πολιτικά, αλλά και στρατιωτικά, οι δυνάμεις του 'Αξονα, που έσπευσαν να συνδράμουν τον Φράνκο κι οι δημοκρατικές χώρες--που όμως, πέρα από την πανστρατιά ευαισθητοποιημένων νέων από τα πέρατα του κόσμου--άφησαν αβοήθητο το Ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο, με τα ολέθρια αποτελέσματα.
Οι συγγραφείς κι οι διανοούμενοι εκείνου του καιρού ήσαν οι πρώτοι που συκλονίσθηκαν και συστρατεύθηκαν--φυσικά στη συντριπτική τους πλειοψηφία--με το Ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο. 'Αλλωστε, λογοτέχνες και μάλιστα ο ανθός της Γενιάς του ‘27, ήσαν και τα πρώτα θύματα της φρανκικής θηριωδίας: Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα δολοφονήθηκε και παραχώθηκε σε άγνωστο ακόμη τάφο, ο Μιγέλ Ερνάνδεθ άφησε τη ζωή του σε ένα κελί, ο Ραφαέλ Αλμπέρτι κυνηγήθηκε έως την εξορία--ενώ πολλοί άλλοι κυνηγήθηκαν ή λογοκρίθηκαν ανελέητα. Οι ξένοι συγγραφείς που από την πρώτην ώρα συνέρρευσαν στην Ισπανία, άλλος με το τουφέκι στις τάξεις των Διεθνών Ταξιαρχιών, άλλος με τα γραπτά του και τις ανταποκρίσεις τους, στάθηκαν ο καθένας με τον τρόπο του στις επάλξεις του αγώνα για τη διάσωση της δημοκρατίας στην Ισπανία--εις μάτην.
Διάσημα έχουν μείνει στα παγκόσμια λογοτεχνικά χρονικά πολλά από τα έργα που προέκυψαν από την υλική ή διανοητική στράτευση τούτη των συγγραφέων στον σκοπό της Ισπανικής δημοκρατίας. Ποιός δεν γνωρίζει το «Για ποιόν χτυπά η καμπάνα» του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, το «Φόρος τιμής στην Καταλωνία» του Τζορτζ Όργουελ (που πάνω του βασίσθηκε κι η ταινία «Γη κι Ελευθερία» του Κεν Λόουτς) και το «Ελπίδα» του Ανρί Μαλρώ ή το συνταρακτικό «Τα μεγάλα κοιμητήρια υπό τη σελήνη» του Ζορζ Μπερνανός και τις ανταποκρίσεις του Αντουάν ντε Σαιν Εξυπερί, του Ιλία Έρενμπουργκ ή τα γραπτά του Μωριάκ --για να αναφέρουμε τα κλασσικότερα μυθιστορήματα, που εξάλλου αποτελούν και ιστορικό χρονικό για τη σύρραξη τούτη και τα οποία έχουν μείνει χαραγμένα στη συλλογική συνείδηση όλου του πλανήτη, μαζύ με τον απαράμιλλο πίνακα του Πικάσο «Γκερνίκα», για τον απηνή βομβαρδισμό της βασκικής πόλης.
Στον αντίποδα, ο Νίκος Καζαντζάκης, διαποτισμένος από την νιτσεϊκή θεωρία του υπερανθρώπου, ως απεσταλμένος της Καθημερινής στο στρατόπεδο των πραξικοπηματιών στρατιωτικών τον συνεπήρε η μορφή του Φράνκο κι αγνοώντας τις μαζικές εκτελέσεις, αλλά και τον φόνο του Λόρκα, αναλώθηκε στην αφήγηση των «ανδραγαθημάτων» των εθνικιστών, καταδικάζοντας τον αντικληρικαλισμό των Ρεπουμπλικάνων.
Η δικτατορία του Φράνκο είχε ως αποτέλεσμα να αποσιωπηθεί κατά το μέγιστο δυνατό η εμπειρία του Εμφυλίου κι οι απηνείς προγραφές, οι εκτελέσεις, τα καταναγκαστικά έργα, οι εξορίες… Οι συγγραφείς της Μετεμφυλιακής περιόδου, όπως ο Καμίλο Χοσέ Θέλα με την «Κηρήθρα του» (La Colmena), το «Η Οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε» ή ο Ραφαέλ Φερλόσιο με το «Χαράμα» (El Jarama) του, ήσαν αναγκασμένοι να καταφύγουν στον έμεσο συμβολισμό για να περιγράψουν την καταπίεση της κοινωνίας που ακολούθησε. Μέχρι τον θάνατο του Φράνκο, το 1975, η λογοτεχνική παραγωγή για τον Ισπανικό Εμφύλιο κατά κύριο λόγο βρήκε ένα προσκήνιο στο εξωτερικό: Ο «Δεύτερος Θάνατος του Ραμόν Μερκαδέρ» του Χόρχε Σεμπρούν (1969), το «Πού θα φέρεις τον πόνο μου» (...Ou tu porteras mon deuil) των Ντομινικ Λαπιέρ και Λάρι Κόλλινς (1967), ή λίγο αργότερο το «Ο δικός μου Ισπανικός Εμφύλιος» της Μίκα Ετσεμπεέρε (1976), που αφηγείται τη μυθιστορηματική κυριολεκτικά περιπέτεια μιας γυναίκας επικεφαλής μίας στρατιωτικής φάλαγγας, ενώ η «Κοιμισμένη φωνή» ( La voz dormida), της Ντούλθε Τσακόν (2002), αναδεικνύει με λυρικό τρόπο τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι γυναίκες στην κρίσιμη εκείνη περίοδο και στα μετεμφυλιακά χρόνια.
Αν και γραμμένο πολύ αργότερα, το βιβλίο του μέγιστου Ιταλού συγγραφέα Λεονάρντο Σάσα «Ώρες της Ισπανίας», αποτελεί μία μέγιστη συμβολή στην περιγραφή της ιστορικής πραγματικότητας, ακολουθώντας τα βήματά της μέσα από την πολυφωνική μαρτυρία των προσώπων μιας μυθοπλασίας, συμπλέκοντάς τα με αληθινές προσωπικότητες της εποχής και τη δράση τους.
Το μυθιστόρημα του Αντόνιο Μουνιόθ Μολίνα «Η νύκτα των καιρών» (La noche de los tiempos, 2009) αποτελεί ίσως ένα από τα πιο εμπεριστατωμένα, επικά σε έκταση (958 σελίδες) και σε πληροφορία έργα για τον Ισπανικό Εμφύλιο, μαζί με την πρόσφατη και πολυσυζητημένη «Χερσόνησο των Χαμένων Σπιτιών» του Νταβίντ Ουκλές. Το 2008, η Αλμουδένα Γκράνδες με την «Παγωμένη Καρδιά» κι ο Σ. Τζ Σάνσομ με το «Ένας χειμώνας στη Μαδρίτη», περιγράφοντας τη ζοφερή περίοδο του Εμφυλίου, αποδίδουν ακριβώς στους τίτλους τους την έννοια με την οποία ο Ματσάδο εννοούσε την «παγωμάρα στην καρδιά» των Ισπανών, που εγκυμονούσε η επικράτηση του Φράνκο στην αδελφοκτόνα σύρραξη.
Τα συνταρακτικά έργα του Γαλιέγου Μανουέλ Ρίβας «Το μολύβι του ξυλουργού» κι ιδιαίτερα το διήγημα του «Η γλώσσα της πεταλούδας» με συγκλονιστικό τρόπο αναπαράγουν τη ραγδαία αλλαγή της κοινωνίας και των πολιτικών ηθών, από την βραχεία εμπειρία της Republica έως την επικράτηση του Φράνκο. Το «Χαμένος Σκοπός» (Lost cause) του Τζον Γουΐλσον, είναι ένα μυθιστόρημα διάπλασης (Bildungroman), όπου ένας ιστορικά ανίδεος νεαρός Αμερικανός ανακαλύπτει τον Ισπανικό Εμφύλιο (και τον εαυτό του), πασχίζοντας να ανασυνθέσει το ροκαμβολεσκικό παρελθόν του παππού του στις Διεθνείς Ταξιαρχίες.
Στην πλειονότητά τους, τα μυθιστορήματα κι οι μελέτες--όπως είναι φυσικό και μετά την έκβαση των μαχών και την εγκαθίδρυση της σχεδόν 40χρονης δικτατορίας του Φράνκο--υιοθετούν την οπτική των ηττημένων και της δημοκρατίας κι όχι του νικητή και των Ναζιφασιτών συμμάχων του. Ίσως μόνο, στα τελευταία χρόνια, το μυθιστόρημα «Οι στρατιώτες της Σαλαμίνας» (2001)του Χαβιέρ Θέρκας, προκάλεσε ένα εκδοτικό σκάνδαλο (που αργότερα αποτυπώθηκε σε ταινία) ξεστρατίζοντας κάπως από την κυρίαρχη οπτική γωνία. Αλλά και το «Όταν πέφτουν οι ουρανοί» (Cuando el cielo se caiga) του Φρανθίσκο Γκαλβάν, μέσα από την έρευνα ενός αφοσιωμένου αστυνομικού να ξεδιαλύνει κάποιους μυστηριώδεις φόνους λίγο πριν από την πτώση της πολιορκημένης Μαδρίτης, αποδίδει εκείνες τις αγωνιώδεις στιγμές, τους βομβαρδισμούς, την πείνα, την απόγνωση και τον φόβο, μπροστά στην απειλή και την επικείμενη εκδίκηση των στρατιωτών του Φράνκο.
Εκεί όμως, όπου η εμφύλια σύρραξη στην Ισπανία είχε καταλυτική επίδραση ήταν στη γειτονική Πορτογαλία, η οποία βρισκόταν ήδη υπό τη δικτατορική μπότα του Αντόνιου Σαλαζάρ. Η κατάσταση στην Ισπανία, ιδίως ο αποτροπιασμός από τη δολοφονία του Λόρκα, λειτούργησε ως «ετερώνυμο» στους συγγραφείς για να καυτηριάσουν την εσωτερική καταπίεση στην Πορτογαλία, πυροδοτώντας το κίνημα του «νεο-ρεαλισμού», με πρωτεργάτες το Gaibeus του 'Αλβες Ρεντόλ (1939), τις ποιητικές δημιουργίες του Ζουακίμ Ναμοράντου, τα γραπτά του Μιγκέλ Τόργκα και, κυρίως, μέσα από τον «πατριάρχη» των σύγχρονων πορτογαλικών γραμμάτων, τον Μάριου Ντιονίζιου. Ο αντίκτυπος του ‘36 στην Πορτογαλία ήταν τόσος, που μέχρι και στα έργα του Νομπελίστα Ζουζέ Σαραμάγκου, ιδίως στο «Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις» (1984), η προσωπική ιστορία του πρωταγωνιστή συμβαδίζει με το δράμα του Ισπανικού Εμφυλίου κι αποτελεί μία προέκταση σε μία ζοφερή νύκτα που δεν αργεί ν' αναδυθεί και να καταπιεί τον ίδιο κι ολάκερη την Ευρώπη--όπως κι είχε γίνει.
Ο Ισπανικός Εμφύλιος, ως προανάκρουσμα μίας εποχής που έμελλε να σπείρει τόση φρίκη και καταστροφή στην ανθρωπότητα, παραμένει ίσως ακόμη και σήμερα ένα από τα τρία πιο εξιστορημένα, μελετημένα κι ακόμη ερμηνευόμενα γεγονότα της Ιστορίας του 20ου αι. Η ασταμάτητη παγκόσμια παραγωγή με ιστορίες από εκείνη την αποφράδα περίοδο, δεν είναι μόνο μιά αποτύπωση της συλλογικής μνήμης μιας χώρας, αλλά ηχεί ως υπενθύμιση για την ανάδυση ενός διαρκούς παγκόσμιου ολέθρου εάν η διεθνής κοινότητα δείξει την ίδια αδιαφορία και χαλαρότητα απέναντι στις απειλές, όπως και στην περίπτωση του Φράνκο.
