Η πρόσφατη έρευνα της Gallup International (End-of-Year Survey 2025) φωτίζει ένα από τα πιο βαθιά παράδοξα της εποχής μας: οι κοινωνίες που γερνούν ανησυχούν για τη μείωση του πληθυσμού, αλλά ταυτόχρονα επιλέγουν όλο και μικρότερες οικογένειες — ακόμη και τη μη τεκνοποίηση.
Το στοιχείο που ξεχωρίζει δεν είναι μόνο η τάση, αλλά η αντίφαση. Σε παγκόσμιο επίπεδο, περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο πληθυσμός δεν αυξάνεται αρκετά παρά ότι αυξάνεται υπερβολικά. Και όμως, στις πιο ανεπτυγμένες κοινωνίες, το «ιδανικό» μέγεθος οικογένειας πέφτει κάτω από τα δύο παιδιά — δηλαδή κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης.
Αυτό το χάσμα μεταξύ φόβου και επιλογής είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε όχι μόνο το δημογραφικό πρόβλημα της Ευρώπης, αλλά και μια σειρά από αδιέξοδα που ήδη βιώνουμε: από την αγορά εργασίας μέχρι τη μετανάστευση και τη μακροπρόθεσμη οικονομική βιωσιμότητα.
Η Ευρώπη σήμερα δεν κάνει αρκετά παιδιά. Αυτό είναι γνωστό. Αυτό που είναι λιγότερο εμφανές είναι ότι σε πολλές χώρες δεν θέλει κιόλας να κάνει περισσότερα. Στη Δυτική Ευρώπη, από το Βέλγιο μέχρι τη Γερμανία και την Ολλανδία, ο «ιδανικός» αριθμός παιδιών κυμαίνεται γύρω στο 1,6–1,7. Δηλαδή, ακόμη και αν όλα λειτουργούσαν τέλεια —οικονομικά, κοινωνικά, θεσμικά— οι κοινωνίες αυτές θα συνέχιζαν να συρρικνώνονται.
Κι όμως, στις ίδιες αυτές χώρες, ένα σημαντικό ποσοστό πολιτών πιστεύει ότι ο πληθυσμός αυξάνεται υπερβολικά. Το λεγόμενο Net perception, δηλαδή η διαφορά μεταξύ όσων φοβούνται την υπερβολική αύξηση και όσων ανησυχούν για μείωση, είναι θετικό. Με απλά λόγια, οι κοινωνίες που κάνουν λιγότερα παιδιά από ποτέ αισθάνονται ότι «είναι πολλοί».
Σε παγκόσμιο επίπεδο, περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο πληθυσμός δεν αυξάνεται αρκετά (39%) παρά ότι αυξάνεται υπερβολικά (24%). Στην Ευρώπη όμως, όπου ο πληθυσμός ήδη συρρικνώνεται, η αντίληψη για την «ιδανική» οικογένεια κρύβει μια ακόμη μεγαλύτερη έκπληξη.
Αυτό δεν είναι λάθος. Είναι εμπειρία. Οι άνθρωποι δεν ζουν μέσα σε στατιστικές, αλλά σε πόλεις: σε αγορές κατοικίας που πιέζονται, σε μεταφορές που γεμίζουν, σε δημόσιους χώρους που πυκνώνουν. Εκεί, η μετανάστευση -και όχι η γονιμότητα- γίνεται η πιο ορατή όψη της δημογραφικής αλλαγής.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικό ευρωπαϊκό δίλημμα.
Από τη μία πλευρά, η Ευρώπη χρειάζεται επειγόντως εργατικό δυναμικό. Οι ελλείψεις σε εξειδικευμένα επαγγέλματα είναι ήδη εμφανείς: μηχανικοί, τεχνικοί, επαγγέλματα υγείας, κατασκευές, ψηφιακές δεξιότητες. Σε πολλές χώρες, η οικονομία λειτουργεί ήδη «οριακά», στηριζόμενη σε ένα εργατικό δυναμικό που γερνά και δεν ανανεώνεται.
Από την άλλη πλευρά, η κύρια πηγή ανανέωσης —η μετανάστευση— αντιμετωπίζεται με αυξανόμενη επιφύλαξη ή και φόβο. Όχι απαραίτητα για ιδεολογικούς λόγους, αλλά γιατί συνδέεται με πολύ συγκεκριμένες πιέσεις: κατοικία, κοινωνικές υπηρεσίες, αστική πυκνότητα.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:
- η Ευρώπη δεν κάνει αρκετά παιδιά
- χρειάζεται εργαζόμενους
- στρέφεται στη μετανάστευση
- αλλά η μετανάστευση ενισχύει την αίσθηση «υπερπληθυσμού»
Και το Net perception αποτυπώνει ακριβώς αυτή την ένταση.
Στην Ανατολική και Νότια Ευρώπη, η εικόνα είναι διαφορετική αλλά εξίσου προβληματική. Εκεί, οι κοινωνίες εξακολουθούν να θεωρούν ιδανικό ένα επίπεδο κοντά στα δύο παιδιά ή και υψηλότερο. Το Net perception είναι έντονα αρνητικό: ο φόβος δεν είναι ότι είμαστε πολλοί, αλλά ότι εξαφανιζόμαστε.
Και όμως, παρά αυτή την επιθυμία, οι γεννήσεις παραμένουν χαμηλές. Οι λόγοι είναι γνωστοί: οικονομική αβεβαιότητα, μετανάστευση νέων, έλλειψη προοπτικής. Το αποτέλεσμα είναι μια διπλή απώλεια: όχι μόνο δεν γεννιούνται αρκετά παιδιά, αλλά φεύγουν και οι άνθρωποι που θα μπορούσαν να τα κάνουν.
Αυτό που αναδεικνύεται τελικά δεν είναι μια ενιαία ευρωπαϊκή κρίση, αλλά δύο διαφορετικές πραγματικότητες:
- μια Δύση που επιλέγει λιγότερα παιδιά και διαχειρίζεται την πίεση της συγκέντρωσης και της μετανάστευσης
- μια Ανατολή και Νότος που επιθυμούν περισσότερα παιδιά αλλά χάνουν πληθυσμό
Και ανάμεσα στις δύο, μια Ευρώπη που προσπαθεί να σχεδιάσει κοινές πολιτικές για εντελώς διαφορετικά προβλήματα.
Το πιο ανησυχητικό δεν είναι η μείωση του πληθυσμού. Είναι ότι δεν έχουμε ακόμη αποφασίσει τι θέλουμε.
Θέλουμε ανάπτυξη χωρίς μετανάστευση;
Θέλουμε περισσότερα παιδιά χωρίς να αλλάξουμε τον τρόπο ζωής μας;
Θέλουμε λιγότερη πυκνότητα σε πόλεις που συνεχίζουν να συγκεντρώνουν πληθυσμό;
Η απάντηση σε όλα αυτά φαίνεται να είναι «ναι». Αλλά στην πράξη, αυτά τα «ναι» δεν συμβιβάζονται μεταξύ τους.
Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει απλώς ένα δημογραφικό πρόβλημα. Αντιμετωπίζει μια βαθιά σύγκρουση μεταξύ επιλογών και αναγκών: θέλει λιγότερα παιδιά, αλλά περισσότερους εργαζόμενους· λιγότερη πίεση στις πόλεις, αλλά περισσότερη οικονομική ανάπτυξη· λιγότερη μετανάστευση, αλλά περισσότερα χέρια.
Και όσο αποφεύγουμε να αναγνωρίσουμε αυτή την αντίφαση, θα συνεχίζουμε να αναζητούμε λύσεις που δεν αγγίζουν την ουσία.
Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πόσοι είμαστε.
Είναι τι κοινωνία θέλουμε να είμαστε — και αν είμαστε διατεθειμένοι να αναλάβουμε το κόστος αυτής της επιλογής.
Μέγεθος δείγματος και τρόπος διεξαγωγής:
Η έρευνα πραγματοποίηθηκε από το δίκτυο της GALLUP INTERNATIONAL και κάλυψε 61 χώρες (N = 60.474) όσον αφορά το ερώτημα για το ιδανικό μέγεθος οικογένειας και 59 χώρες (N = 58.302) όσον αφορά το ερώτημα για την αύξηση του πληθυσμού. Σε κάθε χώρα συμμετείχαν συνήθως περίπου 1.000 ερωτώμενοι, με τις συνεντεύξεις να πραγματοποιούνται μεταξύ Οκτωβρίου και Δεκεμβρίου 2025.
* O Αντώνης Παπακώστας είναι πρώην στέλεχος ΕΕ και Επιστημονικός Συνεργάτης, ΕΛΙΑΜΕΠ
