Το Liberal βρέθηκε στις Βρυξέλλες στο πλαίσιο της παρουσίασης της ετήσιας έκθεσης της KPMG για το παράνομο εμπόριο καπνικών προϊόντων. Εκεί συνομίλησε με τον αναπληρωτή γενικό διευθυντή της οργάνωση κατά του παράνομου εμπορίου TRACIT και πρώην ανώτερο σύμβουλο στην INTERPOL, Στέφανο Μπέτι, για τη διακίνηση λαθραίων τσιγάρων, τις πολιτικές που πρέπει να εφαρμοστούν και τις νέες προκλήσεις.
Συνέντευξη στον Αλέξανδρο Μαυρίδη
Κύριε Μπέτι, πριν από μερικά χρόνια το παράνομο εμπόριο καπνού θεωρούνταν κυρίως ζήτημα φοροδιαφυγής. Σήμερα φαίνεται να συνδέεται ολοένα και περισσότερο με το οργανωμένο έγκλημα και την ασφάλεια των συνόρων. Πόσο σοβαρή απειλή θεωρείται πλέον για την εσωτερική ασφάλεια της Ευρώπης;
Το παράνομο εμπόριο θεωρείται ολοένα και περισσότερο μεγάλο ζήτημα για την ασφάλεια των χωρών. Όπως λέτε, έχουμε αρχίσει να αλλάζουμε την αντίληψη από το παράνομο εμπόριο ως απλώς ένα φορολογικό ή μικρό ζήτημα σε μια νέα αντίληψη. Οι άνθρωποι, οι υπηρεσίες επιβολής του νόμου, οι καταναλωτές, όλοι αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι το παράνομο εμπόριο είναι ένα ζήτημα ασφάλειας που αφορά οργανωμένες εγκληματικές ομάδες, οι οποίες πολύ συχνά είναι επικίνδυνες, ισχυρές και έχουν την ικανότητα να διεισδύουν στις οικονομίες και τις κοινωνίες των χωρών και να τις αποσταθεροποιούν. Γι’ αυτό είναι πραγματικά σημαντικό να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα ασφάλειας.
Ποια είναι σήμερα η κύρια διαδρομή μέσω της οποίας τα παράνομα προϊόντα καπνού εισέρχονται στην Ευρώπη; Τα τελευταία χρόνια, η Ευρώπη έχει αντιμετωπίσει μια σειρά γεωπολιτικών κρίσεων, από τον πόλεμο στην Ουκρανία μέχρι τις κυρώσεις και τις αυξανόμενες πιέσεις στα εξωτερικά σύνορα της Ε.Ε. Σε ποιον βαθμό έχουν αλλάξει αυτές οι εξελίξεις τις διαδρομές και τους χάρτες του παράνομου εμπορίου καπνού σε όλη την Ευρώπη;
Η γεωπολιτική έχει σίγουρα παίξει μεγάλο ρόλο. Έχει επανασχεδιάσει τους χάρτες και τις διαδρομές του παράνομου εμπορίου που περνά από τα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρέπει να πω ότι αυτές οι διαδρομές συνεχίζουν να αλλάζουν ανάλογα με την κατάσταση, ανάλογα με τα αγαθά που διακινούνται παράνομα, ανάλογα με το πώς εκδηλώνεται μια συγκεκριμένη γεωπολιτική κατάσταση. Άρα είναι ένα πολύ δυναμικό σενάριο και η μεγάλη δυσκολία, η μεγάλη πρόκληση για τις αρχές επιβολής του νόμου είναι να εντοπίζουν το παράνομο εμπόριο σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο τοπίο, όπου οι εγκληματικές οργανώσεις αλλάζουν τις διαδρομές τους και τους τρόπους τους για την εισαγωγή αγαθών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Άρα, δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει μια κύρια διαδρομή αυτή τη στιγμή.
Δεν θα έλεγα ότι υπάρχει μια κύρια διαδρομή, επειδή υπάρχουν πολλά εμπορεύματα, υπάρχουν πολλές οργανωμένες εγκληματικές ομάδες. Καθεμία από αυτές εκμεταλλεύεται τα δικά της διεφθαρμένα δίκτυα και υπάρχουν ευκαιρίες που δημιουργούνται επί του πεδίου.
Έχετε δει τα οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα να αλλάζουν τις τακτικές τους τα τελευταία χρόνια; Υπάρχουν μέθοδοι λαθρεμπορίας ή τρόποι αποφυγής του εντοπισμού που κάνουν το έργο των αρχών πιο δύσκολο;
Ναι, η μία πιο σημαντική αλλαγή που έχω δει είναι ότι ολοένα και περισσότερο τα αγαθά παράνομου εμπορίου πωλούνται μέσω διαδικτυακών πλατφορμών. Όχι μόνο εμπορικές πλατφόρμες, αλλά και μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ακόμη και συστήματα ανταλλαγής μηνυμάτων, όπως το WhatsApp, για παράδειγμα. Εκμεταλλεύονται κλειστές ομάδες που μπορούν να δημιουργηθούν σε αυτό το σύστημα ανταλλαγής μηνυμάτων για να πωλούν αγαθά με παράνομο τρόπο.
Μερικές φορές λαμβάνουν πληρωμές σε κρυπτονομίσματα, τα οποία είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστούν, να «παγώσουν» και να κατασχεθούν. Και επίσης η άλλη ανησυχητική κατάσταση και αλλαγή που έχω δει είναι ότι πολλά παράνομα αγαθά πωλούνται μέσω μικρών δεμάτων που κυριολεκτικά κατακλύζουν τον κόσμο. Άρα, γίνεται πολύ δύσκολο για τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου να μπορούν να εντοπίσουν ποια δέματα είναι προβληματικά, ποια πρέπει να ελέγξουν επειδή είναι πιθανό να περιέχουν κάτι παράνομο.
Αυτό απαιτεί πολύ εξελιγμένες ικανότητες διαχείρισης κινδύνου από τις τελωνειακές και συνοριακές αρχές. Και αυτό δεν είναι εύκολο να γίνει.
Βλέπουμε ακόμη μεμονωμένες επιχειρήσεις διακίνησης μικρής κλίμακας ή κυριαρχούν πλέον στην αγορά επαγγελματικά οργανωμένα διεθνή δίκτυα; Το παράνομο εμπόριο γίνεται ολοένα και πιο ευέλικτο και αποκεντρωμένο, με μικρότερες αποστολές και διαδικτυακή διανομή, όπως είπατε, αλλά ακόμη και με παράνομη παραγωγή εντός της ίδιας της Ευρώπης. Πιστεύετε ότι οι ευρωπαϊκές αρχές έχουν προσαρμοστεί επαρκώς σε αυτή τη νέα πραγματικότητα;
Θα έλεγα ότι εξακολουθεί να υπάρχει μια κατάσταση όπου μεμονωμένοι άνθρωποι διαπράττουν πράξεις παράνομου εμπορίου μεταφέροντας λίγα αντικείμενα μέσω συνόρων. Αλλά αυτό δεν είναι το βασικό πρόβλημα στο οποίο πρέπει να εστιάσουμε. Το βασικό πρόβλημα είναι το παράνομο εμπόριο που οργανώνεται και ενορχηστρώνεται από μεγάλες και ισχυρές οργανωμένες εγκληματικές ομάδες. Εκεί βρίσκεται η πραγματική πρόκληση.
Η Europol και διεθνείς οργανισμοί όπως η Global Initiative Against Transactional Organized Crime συχνά περιγράφουν τον παράνομο καπνό ως μια ιδιαίτερα κερδοφόρα δραστηριότητα για οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα που συχνά συνεπάγεται χαμηλότερους κινδύνους σε σύγκριση με άλλες μορφές διακίνησης. Πιστεύετε ότι το ισχύον νομικό πλαίσιο και οι ποινές στην Ευρώπη είναι επαρκώς αποτρεπτικές ή υπάρχει ανάγκη για αυστηρότερες και πιο εναρμονισμένες πολιτικές μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε.;
Ναι, συμφωνώ ότι το παράνομο εμπόριο τσιγάρων είναι μια ιδιαίτερα κερδοφόρα μορφή παράνομου εμπορίου, εν μέρει επειδή τα τσιγάρα είναι πολύ εύκολο να λαθρεμπορευθούν, είναι πολύ εύκολο να κρυφτούν. Μπορούν να μπουν σε μικρά πακέτα. Οι διαδικτυακές συναλλαγές μπορούν να χρησιμοποιηθούν πολύ εύκολα για αυτόν τον τύπο παράνομου εμπορίου. Αυτό ισχύει απολύτως.
Τι μπορεί να γίνει στην Ευρώπη σε επίπεδο πολιτικής, σε επίπεδο νέων μέτρων; Κοιτάξτε, από την πλευρά της πολιτικής και της νομοθεσίας έχουν γίνει πολλά. Αυτό που εννοώ είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη εξοπλίσει τον εαυτό της με σημαντικά νομικά εργαλεία για διεθνή συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών.
Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι η εφαρμογή αυτού του νομικού πλαισίου από τις επιμέρους υπηρεσίες. Εκεί πρέπει τώρα να εστιαστεί η προσοχή. Άρα, αντί να παράγονται πολλά περισσότερα νομικά εργαλεία, το ζητούμενο είναι να διασφαλιστεί ότι τα κράτη-μέλη εφαρμόζουν αυτά τα εργαλεία στην πράξη.
Υπάρχουν ακόμη πολλά εμπόδια ενδιάμεσα. Για παράδειγμα, υπάρχουν πολιτισμικά προβλήματα που στέκονται ανάμεσα σε αυτή την προσπάθεια. Πολλές εθνικές αρχές είναι ζηλότυπες για τις δικές τους αρμοδιότητες.
Εξακολουθούν να τείνουν να μη μοιράζονται πληροφορίες ούτε με αρχές στη δική τους χώρα ούτε με αρχές άλλων χωρών. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν τα εργαλεία, παρ’ όλα αυτά, πολιτισμικά, δεν είμαστε πάντα στο σημείο που θα έπρεπε. Άρα, πρέπει να γίνουν πολλά περισσότερα.
Πιστεύετε ότι θα ήταν χρήσιμο αν ο νόμος ήταν αυστηρότερος για τους καταναλωτές ή αν υπήρχε κίνητρο για να μην αγοράζουν αυτά τα παράνομα προϊόντα;
Εννοείτε την ποινικοποίηση των καταναλωτών;
Ναι. Ή να τους δοθεί το κίνητρο να αγοράζουν τα αυθεντικά προϊόντα, τα νόμιμα προϊόντα.
Πιστεύω ότι το κίνητρο, ο τρόπος για να δοθούν κίνητρα στους καταναλωτές να αγοράζουν νόμιμα προϊόντα, μπορεί να προέλθει από δύο πράγματα.
Το πρώτο πράγμα είναι να διασφαλιστεί ότι δεν υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά τιμής ανάμεσα στο νόμιμο αγαθό και στο αγαθό που μπορούν να βρουν στη μαύρη αγορά. Άρα, είναι ένα κίνητρο τιμής, πρώτα απ’ όλα.
Δεύτερον, είναι η ενημέρωση του κοινού ότι αν αγοράζουν στη μαύρη αγορά, δεν ξέρουν πραγματικά τι αγοράζουν. Δεν ξέρουν πραγματικά ποιες ουσίες περιλαμβάνονται σε ένα ψεύτικο φάρμακο, για παράδειγμα, ή σε ένα ψεύτικο τσιγάρο. Επειδή όλα αυτά τα προϊόντα δεν υπόκεινται σε κανέναν υγειονομικό έλεγχο.
Άρα, θα έλεγα ότι και τα δύο λειτουργούν ως κίνητρα για τους καταναλωτές.
Υπάρχει μια αυξανόμενη συζήτηση γύρω από τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης τόσο από τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου όσο και από τα οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα. Βλέπετε ήδη την Τεχνητή Νοημοσύνη να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το παράνομο εμπόριο καπνού, είτε μέσω νέων μεθόδων διακίνησης, είτε μέσω πιο εξελιγμένων τρόπων αποφυγής του εντοπισμού; Και, τελικά, ποια πλευρά προσαρμόζεται ταχύτερα σε αυτή τη δικτυακή τεχνολογική πραγματικότητα, οι αρχές επιβολής του νόμου ή τα εγκληματικά δίκτυα;
Ναι, βλέπουμε τους παράνομους εμπόρους να χρησιμοποιούν ολοένα και περισσότερο την Τεχνητή Νοημοσύνη για τις δικές τους επιχειρήσεις ή τις νέες τεχνολογίες γενικά.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, για παράδειγμα, μπορεί να είναι πολύ χρήσιμη στην παραποίηση εγγράφων μεταφόρτωσης ή τελωνειακών αδειών. Μπορεί να είναι χρήσιμη από πολλές απόψεις. Μπορεί επίσης να βοηθήσει τους εγκληματίες να εντοπίσουν ποιες θα μπορούσαν να είναι οι καλύτερες διαδρομές για τη διακίνηση ορισμένων αγαθών.
Αλλά η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι δίκοπο μαχαίρι. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να δώσει πλεονέκτημα στους εγκληματίες, αλλά μπορεί επίσης να δώσει πλεονέκτημα στις δημόσιες αρχές, στις αρχές επιβολής του νόμου, στην αστυνομία. Και, για παράδειγμα, η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο από συνοριακές υπηρεσίες στο πλαίσιο των διαδικασιών διαχείρισης κινδύνου.
Αυτό σημαίνει ότι πραγματικά τις βοηθά να εντοπίσουν ποια εισερχόμενη αποστολή είναι υψηλού κινδύνου και μπορεί να περιέχει παράνομα διακινούμενα αγαθά, για παράδειγμα.
Χάρη στα big data, μπορούν πολύ καλύτερα να επισημαίνουν με κόκκινη ένδειξη ορισμένα φορτία και να επικεντρώνουν τον έλεγχό τους σε ορισμένα συγκεκριμένα κοντέινερ, αφήνοντας τα υπόλοιπα να προχωρούν.
