Θα προλάβει η διπλωματία την κλιμάκωση; Σε λογική φθοράς εκατέρωθεν κινούνται Ουάσινγκτον και Τεχεράνη. Η ιρανική οικονομία δεν αντέχει για πολύ ακόμη το βάρος του ναυτικού αποκλεισμού των ΗΠΑ· εξαιρετικά δύσκολο είναι ωστόσο και το πολιτικό ισοζύγιο για τον Ντόναλντ Τραμπ. Ο διεθνολόγος Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος μιλά στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη για το εκκρεμές μεταξύ συμφωνίας και κλιμάκωσης με στοχευμένες επιχειρήσεις των αμερικανικών δυνάμεων ή ακόμη και επιστροφή σε πλήρη σύγκρουση.
Σκιαγραφώντας το θολό τοπίο γύρω από τις διπλωματικές διεργασίες για μία συμφωνία που θα επιφέρει την επίσημη λήξη του πολέμου και την αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, ο κ. Δεσποτόπουλος αναφέρεται στις οδυνηρές οικονομικές επιπτώσεις μίας παρατεταμένης κρίσης με το Ιράν και στην ανάγκη λήψης μέτρων περιορισμού της κατανάλωσης ενέργειας κάθε μορφής, δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στο ζήτημα του τουρισμού που αποτελεί αιχμή του δόρατος της ελληνικής οικονομίας.
Ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος αναδεικνύει τα περιορισμένα χρονικά περιθώρια για αμφότερες τις πλευρές - λόγω οικονομικών συνθηκών όσον αφορά το Ιράν -όπου και διακρίνει εσωτερική διαίρεση του καθεστώτος- και λόγω θεσμικών και πολιτικών παραμέτρων για την πλευρά Τραμπ, με το βλέμμα στο Κογκρέσο καθώς και στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου. Εάν τις επόμενες ημέρες δεν ανοίξει ο δρόμος για κάποια συμφωνία, ο ίδιος βλέπει στον ορίζοντα επανέναρξη εχθροπραξιών, εκτιμώντας -με φόντο και τον ελιγμό που επιχειρεί το Ιράν διά της τελευταίας του πρότασης- ότι οι ΗΠΑ δεν θα αποχωρήσουν αφήνοντας το πυρηνικό ζήτημα ανοιχτό.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Στασιμότητα και μία εικόνα αδιεξόδου στο διπλωματικό πεδίο ακριβώς δύο μήνες αφότου ξεκίνησαν οι πολεμικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν και ενώ πλέον βρίσκεται σε ισχύ μία εύθραυστη εκεχειρία που δεν γνωρίζουμε πόσο θα διαρκέσει, με τα Στενά του Ορμούζ να παραμένουν κλειστά. Κύριε Δεσποτόπουλε, ποια είναι η εκτίμησή σας για τις εξελίξεις;
Υπάρχει μία πίεση φθοράς και από τις δύο πλευρές. Με κλειστά τα Στενά του Ορμούζ, ασκείται οικονομική πίεση τόσο από το Ιράν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και αντίστροφα.
Κρατάμε δύο δεδομένα. Το πρώτο είναι ότι το Ιράν, δεδομένου ότι πρότεινε χθες να ανοίξουν τα Στενά αλλά να συζητηθεί αργότερα το πυρηνικό πρόγραμμα, φαίνεται πως έχει αρχίσει πλέον να πιέζεται πολύ οικονομικά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, δεν θα αντέξει για μεγάλο χρονικό διάστημα ακόμη όσο υφίσταται ναυτικό αποκλεισμό από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Από την άλλη πλευρά, πιέζονται βεβαίως και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν πρέπει να ξεχνάμε την παράμετρο ότι ο Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει λάβει την έγκριση του Κογκρέσου για να κηρύξει πόλεμο. Έχει κάνει χρήση του δικαιώματος για στρατιωτικές επιχειρήσεις, οι οποίες με σχετική αναγγελία μπορούν να έχουν διάρκεια 60 ημερών. Άρα, το αργότερο μέχρι την 1η Μαΐου θα πρέπει να έχει ολοκληρώσει τις επιχειρήσεις. Διαφορετικά, θα πρέπει είτε να λάβει έγκριση από το Κογκρέσο είτε να δώσει μια μέγιστη παράταση 30 ημερών, πάλι με ειδοποίηση του Κογκρέσου. Σε αυτή την περίπτωση, είναι πιθανό να βρεθεί εκ νέου απολογούμενος στο εσωτερικό των ΗΠΑ. Διότι κάποια στιγμή θα πρέπει να προσφύγει στο Κογκρέσο.
Τυπικά η προθεσμία της 1ης Μαΐου μπορεί να πάρει παράταση 30 ημερών σε συνδυασμό με προετοιμασίες αποχώρησης των αμερικανικών δυνάμεων. Αυτό αποκλείει όμως πράγματι το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης μέσα σε αυτό τον μήνα;
Όχι. Τα όρια είναι συχνά κάπως ασαφή και άλλωστε πολλές φορές έχουμε δει τον Ντόναλντ Τραμπ να φτάνει στα όρια των αρμοδιοτήτων του. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αιτιολογήσει πλήγματα σε ενεργειακές μονάδες στο Ιράν ως απαραίτητα, προκειμένου το Ιράν να σταματήσει να αντεπιτίθεται και να καταστεί δυνατή η ασφαλής αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων. Σε νομικό επίπεδο και σε επίπεδο Κογκρέσου, μπορούν να υποστηριχθούν πολλά. Αν όμως περάσουν ακόμη πέντε εβδομάδες πολέμου, τότε θα πρέπει πλέον να αντιμετωπίσει το Κογκρέσο και εκεί τα πράγματα θα είναι πιο δύσκολα.
Ενώ παραμένουν εντός κάδρου νέα χτυπήματα, εκτός κάδρου φαίνεται να θέλει να θέσει το Ιράν το πυρηνικό πρόγραμμα στην παρούσα φάση με την πρόταση για άνοιγμα του Ορμούζ. Θα μπορούσε κάτι τέτοιο να γίνει αποδεκτό από τις Ηνωμένες Πολιτείες;
Η λογική λέει «όχι», διότι σε αυτή την περίπτωση οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έχουν μπει σε μία μεγάλη περιπέτεια για να βρεθούν την επόμενη μέρα στην ίδια κατάσταση με πριν. Ωστόσο, η πολιτική και οικονομική πίεση στον πρόεδρο Τραμπ θα μπορούσε να τον αναγκάσει σε κάποια βήματα πίσω. Δεν θεωρώ ότι αυτό είναι το βασικό σενάριο, αλλά εδώ που έχουμε φθάσει δεν μπορεί και να αποκλειστεί.
Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να κηρύξει νίκη. Το έχει ξανακάνει. Και πέρυσι το καλοκαίρι είχαμε τους βομβαρδισμούς στον «πόλεμο των 12 ημερών» και πανηγυρισμούς ότι το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα είχε «τελειώσει» για πολλά χρόνια. Ωστόσο, οι νέες επιθέσεις έγιναν ακριβώς γιατί υπάρχει ακόμη το πυρηνικό πρόγραμμα. Δεν μπορούμε να έχουμε βεβαιότητες, αλλά εκτιμώ ότι στη φάση που βρισκόμαστε πιο πιθανό είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες να προχωρήσουν σε πλήγματα κατά ενεργειακών υποδομών και να πιέσουν ακόμη περισσότερο επιχειρησιακά το Ιράν -ακόμη και να φθάσουν και σε χερσαία επιχείρηση, που είναι βέβαια το τελευταίο «σκαλοπάτι»- παρά να αποχωρήσουν αφήνοντας το πυρηνικό ζήτημα ανοιχτό.
Γιατί βρέθηκε χθες ο Αμπάς Αραγτσί στη Μόσχα και τι έχει να προσθέσει το Κρεμλίνο στην όλη εξίσωση;
Το Ιράν προσπαθεί απεγνωσμένα να βρει κάποιες σανίδες σωτηρίας, είτε στην Κίνα είτε στη Ρωσία είτε γενικότερα σε χώρες που είναι δυνητικά αντίπαλες των Ηνωμένων Πολιτειών. Ωστόσο, δεν τα έχει καταφέρει. Καμία δύναμη δεν φαίνεται διατεθειμένη να ταυτιστεί με το καθεστώς. Οι περισσότερες δυνάμεις εκτός Δύσης κινούνται μεταξύ παραινέσεων προς το Ιράν και ουδετερότητας.
Προσβλέπει ο Πούτιν μέσω της στάσης του σε κάποια ανταλλάγματα από πλευράς Τραμπ στο μέτωπο της Ουκρανίας;
Εκτιμώ ότι η Ρωσία έχει πιεστεί αρκετά στο Ουκρανικό ζήτημα -βρισκόμαστε πλέον στον τέταρτο χρόνο πολέμου- αλλά δεν μπορεί να διεκδικήσει πολλά από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι ίδιες οι ΗΠΑ έχουν διαφοροποιήσει τη στάση τους και έχουν αποστασιοποιηθεί ως προς το Ουκρανικό σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο της προεδρίας Μπάιντεν. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν θεωρώ ουσιαστικά ότι απλά δεν θέλει να έλθει σε μία αντιπαράθεση με τον Ντόναλντ Τραμπ. Θέλει να μείνει μακριά από την πληγή της Μέσης Ανατολής, διότι σε καμία περίπτωση δεν θέλει να εμπλακεί σε μία κατάσταση που μπορεί να τον φέρει αντιμέτωπο με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Τραμπ.
Ο αντίκτυπος από το «πάγωμα» της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ γίνεται όλο και πιο αισθητός διεθνώς. Πόσο αντέχει η παγκόσμια οικονομία με τα Στενά κλειστά; Τι θα αρχίσουμε πλέον να αντιμετωπίζουμε πρακτικά στην καθημερινότητά μας;
Ο επίτροπος Μεταφορών και Τουρισμού Απόστολος Τζιτζικώστας χθες ανέφερε ότι υπάρχει επάρκεια κηροζίνης για τα αεροπλάνα έως τον Ιούνιο, ενώ ήδη οι αεροπορικές εταιρείες προχωρούν σε περικοπές ζημιογόνων δρομολογίων. Άρα, ήδη βλέπουμε ότι περνάμε σταδιακά από το στάδιο των αυξημένων τιμών στο δεύτερο στάδιο, αυτό της προετοιμασίας για ελλείψεις.
Εάν περάσουμε σε πραγματικές ελλείψεις, τότε θα πρέπει να ληφθούν μέτρα: ακύρωση πτήσεων, περιορισμός ταξιδιών, περιορισμός στην βιομηχανική παραγωγή πιθανώς για ορισμένες ώρες, καθώς και ενίσχυση της τηλεργασίας. Το πρώτο στάδιο έχει σχετικά ήπια μέτρα αλλά συνοδεύεται πάντα και από πολύ μεγαλύτερη αύξηση των τιμών. Η πρόβλεψη της Τράπεζας της Ελλάδος είναι ότι ο πληθωρισμός θα μπορούσε να ξεπεράσει το 5% εάν η κρίση παραταθεί έως το τέλος του έτους. Υπάρχει, ωστόσο, η ελπίδα ότι δεν θα φτάσουμε εκεί, τον Μάιο θα εκτονωθεί η κατάσταση και δεν θα μπούμε στον Ιούνιο με μέτρα περιορισμού της κατανάλωσης ενέργειας κάθε μορφής.
Ο κρίσιμος παράγοντας τον ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ το Νοέμβριο δεν πιέζει εκτός των άλλων τον Τραμπ για απεμπλοκή; Δεν θα λειτουργήσει αποτρεπτικά για μία ενδεχομένως πολύμηνη διάρκεια της κρίσης;
Ναι, αλλά ο πρόεδρος Τραμπ έχει να αντιμετωπίσει δύο ζητήματα. Από τη μία, την περίφημη σύμπραξη του κινήματος MAGA που είναι «υπερχριστιανικό» και κατά των πολέμων. Από την άλλη, η οποιαδήποτε απεμπλοκή δεν μπορεί να δυσαρεστήσει το ισχυρό ισραηλινό λόμπι. Ως προς τις ενδιάμεσες εκλογές, ο πρόεδρος Τραμπ έχει κατά κάποιο τρόπο παγιδευτεί διότι υπό την τρέχουσα συγκυρία είναι πάρα δύσκολο να ικανοποιήσει και τις δύο πλευρές ταυτόχρονα. Δύσκολη εξίσωση, ειδικά υπό χρονική πίεση της οικονομίας στις ΗΠΑ.
Ποια πλευρά έχει περισσότερα χρονικά περιθώρια;
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν περισσότερα περιθώρια εκτιμώ. Το πλήγμα από το κλείσιμο των Στενών είναι τεράστιο για το Ιράν δεδομένου ότι δεν έχει ουσιαστικά έσοδα. Ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού αντιμετωπίζει το φάσμα της φτώχειας. Πολίτες ήταν ήδη αντιμέτωποι με την πείνα και πριν από τον πόλεμο, εξ ου και οι εξεγέρσεις και η κατάσταση προφανώς έχει επιδεινωθεί. Πιθανολογούμε ότι με κλειστά τα Στενά το Ιράν έχει αντοχές ημερών πριν από την οικονομική κατάρρευση. Και οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν υψηλό πληθωρισμό και οικονομική πίεση, αλλά όχι σαφώς υπαρξιακή απειλή από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ. Το Ιράν έχει το μεγαλύτερο πρόβλημα, οι Ηνωμένες Πολιτείες το γνωρίζουν και γι’ αυτό και δεν κάνουν πίσω.
Υπάρχει εσωτερική διαίρεση στο καθεστώς του Ιράν ή η στάση που βλέπουμε είναι απόρροια διαπραγματευτικής τακτικής; Συνυπάρχουν τα δύο;
Η αίσθηση που έχουμε αυτή τη στιγμή είναι ότι το Ιράν είναι διχασμένο μεταξύ μίας σκληροπυρηνικής πτέρυγας υπό τους Φρουρούς της Επανάστασης και τον υιό Χαμενεΐ -ο οποίος τραυματισμένος μεν αλλά φαίνεται ότι κινεί τα νήματα σε κάποιο βαθμό- και μίας λιγότερο σκληρής πτέρυγας που εκπροσωπούν κυρίως ο πρόεδρος Μεσούντ Πεζεσκιάν και ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί.
Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι αν πρόκειται για ένα τέχνασμα ή για κάποιου είδους πραγματικό σχίσμα. Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι η καθυστέρηση που παρατηρείται στις απαντήσεις των διαπραγματευτών και γενικώς η δυσκολία να ανταποκριθεί το Ιράν σε γρήγορους χρόνους και με μη ενιαία φωνή, πιθανότατα υποδεικνύει πράγματι ότι το Ιράν έχει χωριστεί στα δύο.
Εξ ου και η πρόταση-απόπειρα να μεταθέσουν το ζήτημα του πυρηνικού προγράμματος προς συζήτηση σε μεταγενέστερο στάδιο; Να ανοίξουν τα Στενά ώστε να έχουν έσοδα και να μη χρειαστεί να λάβουν τώρα αποφάσεις που δεν μπορούν για το πυρηνικό ζήτημα;
Είναι ένας ελιγμός αυτός που θα τους έδινε τη δυνατότητα αφ’ ενός απεμπλοκής στο οικονομικό σκέλος και αφ’ ετέρου να «κλωτσήσουν το ντενεκεδάκι» για το θέμα του πυρηνικού προγράμματος, διότι προφανώς όλη η διαφορά έγκειται εκεί. Πιθανώς να είναι αποτέλεσμα της εσωτερικής διαίρεσης· πιθανώς όμως να είναι και η στάση του Ιράν ότι δεν θέλει να εγκαταλείψει το πυρηνικό του πρόγραμμα.
Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι στο Ιράν και σε πολλές χώρες της περιοχής κυριαρχεί και μία κουλτούρα αυτοθυσίας που είναι τελείως ξένη προς εμάς στη Δύση. Πολλές φορές την κουλτούρα αυτή την έχουμε δει σε τρομοκράτες που ζώνονται εκρηκτικά και θυσιάζουν τη ζωή τους θεωρώντας ότι θα γίνουν σπουδαίοι στον παράδεισο του Αλλάχ. Ίσως αυτή η αντίληψη έχει κυριαρχήσει στις ηγεσίες του Ιράν - αυτή η αίσθηση της αυτοθυσίας και ότι «θα το πάμε μέχρι τέλους». Σε μία τέτοια περίπτωση τα πράγματα θα είναι πολύ δύσκολα γιατί εκεί δεν θα μιλάμε για κοινή λογική αλλά για κάτι άλλο.
Οι αμέσως επόμενες μέρες τι έχουν να μας δείξουν;
Εκτιμώ ότι αν μέχρι τα μέσα της εβδομάδας δεν υπάρξει κάποια μορφή συμφωνίας ανάμεσα στις δύο πλευρές, φοβάμαι ότι θα αρχίσουμε να φλερτάρουμε πια με την επανέναρξη των εχθροπραξιών στο Ιράν. Ο χρόνος τελειώνει δηλαδή.
Επιστροφή σε πλήρη πολεμική σύγκρουση εννοείτε ή κάποια στοχευμένα πλήγματα από πλευράς ΗΠΑ;
Και στοχευμένα να είναι, θα είναι πλήγματα που θα «πονέσουν». Με στόχο ενεργειακές υποδομές και υποδομές γενικώς που μπορεί να επιφέρουν ακόμη και συσκότιση στην Τεχεράνη ή ακόμη και προβλήματα στην ύδρευση.
Κλείνοντας, κ. Δεσποτόπουλε τι σας φοβίζει προσωπικά περισσότερο όσον αφορά την εξέλιξη της όλης αυτής κατάστασης;
Το να συνεχιστεί πολλές ημέρες ή και εβδομάδες. Σε αυτή την περίπτωση, θα αντιμετωπίσουμε πρωτόγνωρες καταστάσεις: δελτίο στα καύσιμα, ανάγκη μείωσης της βιομηχανικής παραγωγής και ειδικά στην Ελλάδα έχουμε πάντα το άγχος του τουρισμού. Είμαστε μία χώρα της οποίας το ένα τέταρτο του ΑΕΠ βασίζεται στα ταξίδια και στην αναψυχή. Όλη αυτή η κατάσταση δημιουργεί μία τεράστια αναστάτωση και οι συνέπειες θα είναι εμφανείς τόσο στις τιμές όσο και στην καθημερινότητα των πολιτών. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα φθάσουμε εκεί.
