Ο διεθνολόγος Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος μιλά στο Liberal και τον Κώστα Βλάχο για την πολιτική κρίση στην Τουρκία, την εργαλειοποίηση της Δικαιοσύνης από τον Ερντογάν και τις πιθανές επιπτώσεις σε Αιγαίο, Κύπρο και Ελληνοτουρκικά.
Η Τουρκία εισέρχεται σε μια νέα φάση εσωτερικής πολιτικής έντασης, με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να επιχειρεί, σύμφωνα με τον διεθνολόγο Αλέξανδρο Δεσποτόπουλο, να ελέγξει όχι μόνο τους θεσμούς, αλλά και το ίδιο το πεδίο της αντιπολίτευσης. Σε συνέντευξή του στο Liberal, ο κ. Δεσποτόπουλος κάνει λόγο για εργαλειοποίηση της Δικαιοσύνης, ποινικοποίηση του εκλογικού ανταγωνισμού και θεσμικό στραγγαλισμό των πολιτικών αντιπάλων του Τούρκου προέδρου.
Όπως επισημαίνει, η κρίση στο εσωτερικό της τουρκικής αντιπολίτευσης εξυπηρετεί τον Ερντογάν, ο οποίος επιδιώκει να απομονώσει κάθε πρόσωπο ή δύναμη που θα μπορούσε να απειλήσει την παραμονή του στην εξουσία. Παράλληλα, εκτιμά ότι μια πιο αδύναμη αντιπολίτευση και ένας ισχυρότερος εσωτερικά Ερντογάν δεν αυξάνουν κατ’ ανάγκη τον κίνδυνο εξαγωγής κρίσης στο Αιγαίο ή στην Ανατολική Μεσόγειο.
Συνέντευξη στον Κώστα Βλάχο
Τι επιδιώκει το καθεστώς Ερντογάν μετά την δικαστική απόφαση καθαίρεσης του Οζγκιούρ Οζέλ από την ηγεσία του CHP και την επαναφορά του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου;
Νομίζω ότι ο κ. Ερντογάν, εργαλειοποιώντας τη Δικαιοσύνη, αυτό που προσπαθεί να κάνει είναι να πετύχει μια απόλυτη απολυταρχία· στην ουσία, να έχει μια διαλυμένη αντιπολίτευση. Αυτό είναι άλλο ένα επεισόδιο σε μια σειρά αποφάσεων της Δικαιοσύνης, όπου είδαμε ακόμη και φυλακίσεις πολιτικών αντιπάλων, αφαίρεση πτυχίων κ.λπ. Νομίζω ότι η νομική βάση, σε κάθε περίπτωση, δεν είναι νομική βάση ουσίας. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για εργαλειοποίηση της κατάστασης. Ο σκοπός είναι διαλυμένη αντιπολίτευση, απόλυτη απολυταρχία.
Αναλυτές εκτιμούν ότι ο Ερντογάν πλέον «θέλει να διαλέγει την αντιπολίτευσή του». Συμφωνείτε με την άποψή αυτή; Πώς αλλάζει κατά τη γνώμη σας το μοντέλο διακυβέρνησης στην Τουρκία;
Ναι, είναι εμφανές. Όχι μόνο θέλει να τη διαλύει, αλλά θέλει και να επιλέγει ανθρώπους που εκτιμά ότι μπορεί να τους κερδίσει σε εκλογές. Αυτό που έχει επιτύχει είναι να δημιουργεί εσωτερικό ρήγμα στην αντιπολίτευση. Αυτό που ζούμε σήμερα και εχθές στην Τουρκία είναι, στην πραγματικότητα, ένας πολιτικός εμφύλιος στο κόμμα του κ. Κιλιτσντάρογλου, κάτι το οποίο μας προβληματίζει ιδιαίτερα, διότι δείχνει ότι έχουμε μια ολοκληρωτική κατάληψη της Δικαιοσύνης και, στην ουσία, μια ποινικοποίηση του εκλογικού ανταγωνισμού.
Πόσο επικίνδυνη είναι για την κοινωνική συνοχή στην Τουρκία η επέμβαση της αστυνομίας στα κεντρικά γραφεία του CHP στην Άγκυρα, με χρήση βίας; Μπορεί να λειτουργήσει ως σπίθα για νέα μαζική κινητοποίηση;
Θα είχε ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε πώς θα αντιδράσει κοινωνικά ο κόσμος στην Τουρκία. Νομίζω όμως ότι αυτό που τώρα ξεχωρίζει είναι η έντονη εσωτερική διαίρεση στο κόμμα. Κάτι που το βλέπουμε μέσα και στο Κοινοβούλιο, όπου οι βουλευτές στην πραγματικότητα έχουν χωριστεί στα δύο. Βλέπουμε κάποιους να ακολουθούν τον κ. Κιλιτσντάρογλου και άλλους όχι.
Νομίζω ότι δεν είναι το κύριο σενάριο να έχουμε μια έκρηξη στην κοινωνία της Τουρκίας τέτοια που να απειληθεί ο κ. Ερντογάν. Αυτό που θα βλέπουμε τις επόμενες μέρες είναι πιθανώς μια διάσπαση στο Κοινοβούλιο του CHP, καθώς και να στήνεται το αποτέλεσμα των εκλογών από τώρα, που στην πραγματικότητα, έτσι όπως εξελίσσονται τα πράγματα, μπορεί να πει κανείς ότι είναι δομικά προαποφασισμένο. Έχουμε τον κ. Ιμάμογλου φυλακισμένο, τον κ. Οζέλ δικαστικά απομακρυνθέντα, την αντιπολίτευση χωρίς συνεκτική ηγεσία, προφανώς σε μια εμφυλιακή κατάσταση.
Όλα αυτά δείχνουν ότι ο κ. Ερντογάν διαλύει, καταστρέφει οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί απειλή για το πολιτικό του μέλλον.
Μήπως ο μεγαλύτερος φόβος του Ερντογάν δεν είναι μια ιδεολογικά ριζοσπαστική αντιπολίτευση, αλλά μια κανονική, εκλογικά αποτελεσματική και κοινωνικά διευρυμένη αντιπολίτευση που μπορεί να τον κερδίσει με τους δικούς του κανόνες;
Γενικά, νομίζω ότι για τον κ. Ερντογάν δεν θα χρησιμοποιούσα τη λέξη «φόβος». Θα μπορούσε να πει κανείς ότι λειτουργεί απολυταρχικά, εργαλειοποιώντας τη Δικαιοσύνη, προκειμένου να μπορέσει να απομονώσει οποιονδήποτε και οτιδήποτε μπορεί να σταθεί εμπόδιο σε μια πιθανή παραμονή του στην εξουσία.
Εδώ έχει σημασία αυτός ο εμφύλιος που βλέπουμε στο κόμμα της αντιπολίτευσης. Έχει σημασία γιατί, πολύ πιθανώς, για να μπορέσει να είναι ξανά υποψήφιος ο κ. Ερντογάν θα χρειαστεί να τροποποιήσει το Σύνταγμα. Και σε αυτή την περίπτωση, αν καταφέρει να έχει κάποιους υποστηρικτές από το κόμμα της αντιπολίτευσης, το οποίο θα είναι προφανώς διαιρεμένο, αυτό θα λειτουργήσει ευεργετικά για τον ίδιο. Πιθανώς, λοιπόν, να μην έχει μόνο στο μυαλό του την εκλογική διαδικασία, αλλά και την ανάγκη υποστήριξης ακόμη και από βουλευτές της αντιπολίτευσης, για να προχωρήσει σε μια συνταγματική αναθεώρηση. Είναι και αυτά κομμάτια του μεγάλου παζλ της πολιτικής εξίσωσης στην Τουρκία.
Πόσο καθοριστικός παραμένει ο ρόλος Εκρέμ Ιμάμογλου για την τουρκική αντιπολίτευση, ακόμη και μέσα από τη φυλακή; Μπορεί να επηρεάσει τις εξελίξεις;
Ο κ. Ιμάμογλου ασκεί ακόμη μεγάλη επιρροή. Σε μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος, για πάρα πολλούς βουλευτές αλλά και για πάρα πολλά μέλη του CHP, εξακολουθεί να είναι ο νόμιμος ηγέτης. Παρ’ όλα αυτά, το γεγονός ότι είναι έγκλειστος στις τουρκικές φυλακές τού δημιουργεί πρακτικές δυσκολίες ώστε να ασκήσει οποιαδήποτε πολιτική δράση. Άρα είναι πάρα πολύ δύσκολο ο ίδιος να καταφέρει, τουλάχιστον στις επόμενες εκλογές, να κάνει οτιδήποτε. Να μπορέσει δηλαδή πολιτικά να έχει ενεργό δράση σε επίπεδο συγκεντρώσεων, σε επίπεδο ομιλιών.
Προφανώς έχει αυτόν τον περιορισμό. Έχει την επιρροή του, αλλά νομίζω ότι δεν θα είναι πια καθοριστική. Κάθε μέρα, κάθε μήνας που περνάει, ο ίδιος ο κ. Ιμάμογλου φαίνεται να είναι όχι μόνο φυλακισμένος και αποκλεισμένος, αλλά και να απομακρύνεται από την τουρκική κοινωνία.
Διώξεις κατά δημάρχων, φυλάκιση Ιμάμογλου, αμφισβήτηση της ηγεσίας του CHP, αστυνομική επέμβαση στα γραφεία του κόμματος. Μπορούμε να μιλήσουμε για συντονισμένη στρατηγική αποδυνάμωσης της αξιωματικής αντιπολίτευσης στην Τουρκία;
Προφανώς είναι αποδυναμωμένη η αντιπολίτευση στην Τουρκία σε κάθε επίπεδο, και μάλιστα με έναν τρόπο πολιτικά βίαιο: με φυλακίσεις, με αφαιρέσεις πτυχίων, με κάποιου είδους πραξικοπήματα στην ουσία. Ένα αυτοπραξικόπημα έχουμε αυτή τη στιγμή· όχι με κατάληψη της εξουσίας μέσα σε μια νύχτα, αλλά νομίζω ότι θα μπορούσαμε να μιλήσουμε με όρους συνταγματικού στραγγαλισμού.
Δηλαδή έχουμε δικαστήρια, θεσμούς που δεν λειτουργούν, εργαλειοποίηση της νομιμότητας ενάντια στο κράτος δικαίου. Όταν έχουμε δικαστήρια να απομακρύνουν την ηγεσία της αντιπολίτευσης, τότε προφανώς υπάρχει πρόβλημα στη δημοκρατία της χώρας αυτής.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις; Ένας Ερντογάν που πιέζεται εσωτερικά μπορεί να γίνει πιο προσεκτικός ή, αντίθετα, πιο επιθετικός στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και στο Κυπριακό;
Νομίζω ότι, εάν έχει κάποια επίδραση η εξέλιξη αυτής της τουρκικής αντιπολίτευσης, δεν θα είναι αρνητική για τα ελληνοτουρκικά, με τη λογική ότι όσο πιο ισχυρός αισθάνεται ο κ. Ερντογάν στο εσωτερικό της χώρας του, τόσο μικρότερη είναι η ανάγκη να δημιουργήσει εξωτερικά επεισόδια, προκειμένου να προσπεράσει εσωτερικές διαμάχες. Επίσης, μια διαλυμένη αντιπολίτευση μπορεί να του ασκεί κριτική, η οποία όμως δεν θα είναι τόσο ισχυρή, στο θέμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και των 151 δήθεν τουρκικών νησιών που έχει αρπάξει η Ελλάδα κ.λπ.
Όσο πιο αδύναμη είναι η αντιπολίτευση στην Τουρκία και όσο πιο ισχυρός είναι ο κ. Ερντογάν, τόσο λιγότερο πιθανή είναι η εξαγωγή μιας κρίσης προς το Αιγαίο ή προς τη Μεσόγειο, γενικά, που να εμπλέκει Ελλάδα και Κύπρο, διότι αυτή δεν είναι όρος πολιτικής επιβίωσης όταν έχεις μια αδύναμη αντιπολίτευση.
