Τον Οκτώβριο του 2025, οι ΗΠΑ αγόρασαν πέσος Αργεντινής και συμφώνησαν σε μια γραμμή ανταλλαγής νομισμάτων (Currency swap) ύψους 20 δισ. δολαρίων ΗΠΑ, από τα οποία χρησιμοποιήθηκαν μόνο 2,5 δισ. δολάρια για να αποκρουστούν οι υποτιμητικές πιέσεις του πέσο. Παρόμοιος μηχανισμός συμφωνείται μεταξύ των ΗΠΑ και των ΗΑΕ που αποχώρησαν από το πιο καταστροφικό καρτέλ στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Οι περισσότερες χώρες της Μέσης Ανατολής διατηρούν τα νομίσματα τους συνδεδεμένα με το δολάριο ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει ότι εάν το νόμισμα τους δεχθεί υποτιμητικές πιέσεις, θα πρέπει να έχουν αφθονία δολαρίων για να πωλήσουν δολάρια και να αγοράσουν το νόμισμά τους για να αποτρέψουν την υποτίμηση του. Το ερώτημα είναι εάν δεν πωλούν το πετρέλαιο σε δολάρια, που θα βρουν δολάρια για να προστατεύσουν το νόμισμά τους;
Από το 2017 και μετά, έγινε εμφανές ότι αρκετές χώρες του ΟΠΕΚ άρχισαν σταδιακά να μειώνουν την εξάρτησή τους από το αμερικανικό δολάριο στις ενεργειακές συναλλαγές τους. Η Ρωσία ήταν από τις πρώτες που κινήθηκαν προς αυτή την κατεύθυνση, ξεκινώντας το 2017 να πραγματοποιεί πωλήσεις πετρελαίου σε πετρογιουάν. Έναν χρόνο αργότερα, η Βενεζουέλα ακολούθησε παρόμοια πορεία, υιοθετώντας επίσης το κινεζικό νόμισμα στις πετρελαϊκές συναλλαγές της. Το 2021, ακόμη και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ένας από τους στενότερους συμμάχους της Ουάσιγκτον στον Κόλπο, άρχισαν να δέχονται πληρωμές σε ινδικές ρουπίες για μέρος των εξαγωγών πετρελαίου τους. Το 2022, αντίστοιχες κινήσεις άρχισαν να εμφανίζονται και στη Σαουδική Αραβία. Μέχρι το 2023, αρκετά μέλη του ΟΠΕΚ πραγματοποιούσαν ήδη σημαντικό μέρος των ενεργειακών συναλλαγών τους σε νομίσματα διαφορετικά από το δολάριο. Η λήξη, το 2024, της ιστορικής συμφωνίας του πετροδολαρίου μεταξύ ΗΠΑ και Σαουδικής Αραβίας δημιούργησε για πρώτη φορά τις προϋποθέσεις ώστε οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες να μπορούν πλέον θεσμικά και οργανωμένα να προωθήσουν ένα εναλλακτικό σύστημα συναλλαγών βασισμένο στο κινέζικο νόμισμα.
Οι χώρες του ΟΠΕΚ ελέγχοντας το 40% του πετρελαίου μέχρι πρότινος, πωλούν το μεγαλύτερο ποσοστό της παραγωγής τους στην Κίνα (περίπου το 40% του πετρελαίου που εξέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ). Η Κίνα προκειμένου να μην έχει την ανάγκη να αγοράζει δολάρια από τις ΗΠΑ, τον βασικό της ανταγωνιστή, πίεζε τις πετρελαιοεξαγωγικές χώρες να τις πληρώνει σε κινέζικο γουάν σχηματίζοντας την βάση για το πετρογουάν, φιλοδοξώντας να αντικαταστήσει το πετροδολάριο. Άρα ο ΟΠΕΚ εκτός ότι είναι ένα καρτέλ που τεχνητά δημιουργεί έλλειψη προσφοράς για να αυξάνει τις τιμές της ενέργειας παγκοσμίως, μειώνει τις συναλλαγές σε δολάρια οπότε δεν έχει καμία χρησιμότητα για τις ΗΠΑ. Τουναντίον η δομή του ΟΠΕΚ ωφελεί την Κίνα να κτίσει του πετρογουάν παρέχοντας και άλλα «κίνητρα» προς τι χώρες αυτές για να συναλλάσσονται σε γουάν.
Όταν το νόμισμα μιας χώρας αποδυναμώνεται, χρησιμοποιούνται τα δολάρια για να αγοραστούν τεχνητά μεγάλες ποσότητες του νομίσματός της χώρας, για να στηριχθεί να μην υποτιμηθεί και να ενισχυθεί να γίνει ισχυρότερο. Και αντίστροφα, όταν το νόμισμά γίνεται υπερβολικά ισχυρό, η χώρα αυξάνει την προσφορά του στην αγορά πουλώντας το νόμισμα ώστε να μην ανατιμηθεί. Π.χ. πρόσφατα η Τουρκία πώλησε πάνω από $40 δισ. σε δολάρια και χρυσό αγοράζοντας τουρκικές λίρες, για να μην υποτιμηθεί το νόμισμα της και αναγκαστούν οι επενδυτές να πωλήσουν τις επενδύσεις τους και αποχωρήσουν από την χώρα.
Σε μια οικονομική κρίση, ή σε πολεμική σύγκρουση όπως την τωρινή στη Μέση Ανατολή, οι χώρες αυτές χρειάζονται δολάρια για να διατηρήσουν τη σύνδεση με το αμερικανικό δολάριο. Αυτό σήμαινε ότι οι χώρες του ΟΠΕΚ έπρεπε να διακρατούν τεράστια αποθέματα δολαρίων, πράγμα που σημαίνει ότι έπρεπε να συνεχίσουν να πωλούν το πετρέλαιό τους αποκλειστικά σε δολάρια για να διατηρούν αυτά τα αποθέματα. Όμως έχουν στραφεί στο πετρογουάν και δεν έχουν σταθερή ροή δολαρίων πράγμα που το βλέπουν οι επενδυτές και πιθανόν αν ετοιμάζονται να πωλήσουν τις επενδύσεις τους και να αποχωρήσουν. Νομίσματα που απαιτούν συνεχείς εισροές δολαρίων για να διατηρήσουν την αξία τους - βρέθηκαν ξαφνικά αντιμέτωπα με κάτι που δεν είχαν αντιμετωπίσει εδώ και πολλές δεκαετίες: πραγματική έλλειψη δολαρίων, νομισματική κρίση, οικονομική κατάσταση έκτακτης ανάγκης χωρίς προφανή έξοδο. Ήδη κάποιες από αυτές τις χώρες ομιλούν για επικείμενη έλλειψη ρευστότητας.
Και ακριβώς αυτή τη στιγμή, οι ΗΠΑ εμφανίστηκαν με μια λύση που εφάρμοσαν στην Αργεντινή: μια συμφωνία γραμμής ανταλλαγής νομισμάτων της Ομοσπονδιακής Τράπεζας, μια άμεση διμερή σχέση μεταξύ των κεντρικών τραπεζών αυτών των χωρών και της κεντρικής τράπεζας (Federal Reserve) των ΗΠΑ.
Για χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, οι εισροές δολαρίων προς τις οικονομίες τους μειώνονται δραστικά. Και επειδή τα νομισματικά τους συστήματα στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό στη διατήρηση ισχυρών αποθεμάτων δολαρίου, η μείωση αυτών των εισροών δημιουργεί σοβαρή πίεση στη σταθερότητα των νομισμάτων τους, καθώς δυσκολεύεται να στηρίξει την ισοτιμία των νομισμάτων τους και να διατηρήσουν την εμπιστοσύνη των αγορών. Αν το τοπικό τους νόμισμα αρχίσει να αποδυναμώνεται ανεξέλεγκτα, η κρίση μεταφέρεται γρήγορα σε ολόκληρη την οικονομία.
Το νόμισμα αποτελεί τον βασικό πυλώνα κάθε οικονομικού συστήματος. Η περίπτωση της Βενεζουέλας έδειξε με χαρακτηριστικό τρόπο ότι η κατάρρευση του νομίσματος μπορεί να οδηγήσει σε γενικευμένη οικονομική αποσύνθεση.
Σε αυτό το περιβάλλον, μια άμεση συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες προσφέρει σε αυτές τις χώρες μια μορφή οικονομικής ασφάλειας. Ακόμη κι αν η σύγκρουση παραταθεί και οι εξαγωγές πετρελαίου παραμείνουν περιορισμένες για μεγάλο χρονικό διάστημα, θα μπορούν να εξασφαλίζουν πρόσβαση σε δολαριακή ρευστότητα μέσω της Federal Reserve. Προσφέρει ένα πλαίσιο νομισματικής ασφάλειας και σταθερότητας βασισμένο στο ισχυρότερο διεθνές νόμισμα της σύγχρονης ιστορίας, τη στιγμή ακριβώς που οι εναλλακτικές επιλογές συνοδεύονται από αυξημένο κίνδυνο, αβεβαιότητα και γεωοικονομική αστάθεια.
Οι κεντρικές τους τράπεζες θα έχουν τη δυνατότητα να εκδίδουν τοπικό νόμισμα και να το ανταλλάσσουν απευθείας με δολάρια μέσω ειδικών μηχανισμών ανταλλαγής με τη Federal Reserve, αποκτώντας έτσι άμεση πρόσβαση στη ρευστότητα που χρειάζονται. Αυτό λειτουργεί καθησυχαστικά για τις διεθνείς αγορές και συμβάλλει στη διατήρηση της εμπιστοσύνης των επενδυτών, οι οποίοι συνεχίζουν να τοποθετούν κεφάλαια στις συγκεκριμένες οικονομίες παρά την περιφερειακή αστάθεια.
Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι, εφόσον οι χώρες αυτές ενταχθούν σε ένα τέτοιο χρηματοπιστωτικό πλαίσιο, η δυνατότητά τους να στραφούν σε πωλήσεις πετρελαίου σε γουάν θα περιοριστεί δραστικά. Όταν μια κεντρική τράπεζα αποκτά άμεση εξάρτηση από τη ρευστότητα και τους μηχανισμούς της Federal Reserve, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκτούν ισχυρότατο οικονομικό και νομισματικό μοχλό επιρροής πάνω στη συγκεκριμένη χώρα.
Ακόμη και αν η Κίνα παραμένει ο μεγαλύτερος αγοραστής του πετρελαίου τους, οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες θα είναι ουσιαστικά υποχρεωμένες να συνεχίσουν να τιμολογούν τις ενεργειακές τους εξαγωγές κυρίως σε αμερικανικά δολάρια. Υπό αυτή τη λογική, ο ευρύτερος στρατηγικός στόχος φαίνεται να είναι η αποδυνάμωση της συνοχής του ΟΠΕΚ μέσω διμερών χρηματοπιστωτικών και γεωοικονομικών συμφωνιών με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποτέλεσαν την σημαντικότερη χώρα που αποχώρησε από τον ΟΠΕΚ (αφαιρώντας το 12% της δυναμικότητας του ΟΠΕΚ) και ήδη βρίσκονται σε συζητήσεις με τις ΗΠΑ για ένα νέο πλαίσιο οικονομικής συνεργασίας και νομισματικής στήριξης με απευθείας πρόσβαση για δολάρια από την κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ.
Η επόμενη χώρα που ενδέχεται να κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση θα μπορούσε να είναι η Σαουδική Αραβία, ακολουθούμενη πιθανόν από το Κατάρ και το Κουβέιτ. Εάν παρόμοιες συμφωνίες επεκταθούν σε αρκετά σημαντικά μέλη του ΟΠΕΚ, τότε ακόμη και σε περίπτωση λήξης της σύγκρουσης με το Ιράν, οι χώρες αυτές θα παραμείνουν βαθιά ενταγμένες στη δολαριακή αρχιτεκτονική, συνεχίζοντας να πωλούν το πετρέλαιό τους κυρίως σε αμερικανικά δολάρια εξ αιτίας της σταθερότητας που προσφέρει το δολάριο.
Αξίζει να παρατηρήσει κανείς την πορεία του δείκτη S&P 500. Παρά τις αρχικές αναταράξεις που προκάλεσε η έναρξη του πολέμου με το Ιράν, η αμερικανική χρηματιστηριακή αγορά όχι μόνο ανέκαμψε γρήγορα, αλλά δείχνει να εισέρχεται ξανά σε ανοδική τροχιά με ακόμη μεγαλύτερη δυναμική. Η εξήγηση βρίσκεται στο γεγονός ότι υπάρχει τεράστια παγκόσμια ρευστότητα και περιορισμένες αγορές ικανές να απορροφήσουν τόσο μεγάλα κεφάλαια με σχετική ασφάλεια και βάθος. Για πολλούς διεθνείς επενδυτές, η αμερικανική κεφαλαιαγορά παραμένει ο βασικός και σχεδόν αναντικατάστατος προορισμός για την τοποθέτηση αυτού του πλούτου. Ο πλούτος αναζητά ασφάλεια στο δολάριο ΗΠΑ, και όχι στο κινέζικο γουάν. Η Κίνα δεν μπορεί να κάνει το νόμισμα της αποθεματικό και να παίξει τον ρόλο του δολαρίου, διότι αυτό θα απαιτούσε από την Κίνα να επιτρέπει στους ανθρώπους της να εμπορεύονται ελεύθερα το γουάν. Η Κίνα δεν αφήνει την ελεύθερη κυκλοφορία του, επειδή θέλει να κρατά το νόμισμα της υποτιμημένο για να είναι φθηνές οι εξαγωγές της για να φθάνει σε αφύσικα και αθέμιτα εμπορικά υπερπλεονάσματα των $1,2 τρισ. Είναι σαφές ότι η Κίνα δεν επιθυμεί να εγκαταλείψει κανέναν από του κεφαλαιακούς ελέγχους για να γίνει αποθεματικό νόμισμα, ακόμη και για τις χώρες BRICS.
H συνολική ισχύς του νομίσματος μιας χώρας, δημιουργείται μέσω μιας μακροχρόνιας ανάπτυξης μερικών σταδίων τα οποία στο τέλος αντανακλώνται στην κυριαρχία του νομίσματος. Το πρώτο στάδιο είναι η εκπαίδευση, και ακολουθούν με την σειρά, η εφευρετικότητα και η ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών, η ανταγωνιστικότητα των προϊόντων και υπηρεσιών στις παγκόσμιες αγορές, η οικονομική παραγωγή μεγάλης κλίμακος, η κατάκτηση σημαντικού μεριδίου στο παγκόσμιο εμπόριο, η ανάπτυξη στρατιωτική δύναμης και στρατιωτικών βάσεων στο εξωτερικό, η δημιουργία ισχυρού χρηματοπιστωτικού συστήματος με ισχυρές κεφαλαιαγορές και η κυριαρχία του νομίσματος.
Το δολάριο ΗΠΑ είναι το πιο ευρέως χρησιμοποιούμενο νόμισμα, το οποίο οι χώρες το χρησιμοποιούν ως αποθεματικό νόμισμα, όχι επειδή οι ΗΠΑ τις αναγκάζουν να το χρησιμοποιούν, αλλά επειδή οι ΗΠΑ έχουν τις βαθύτερες και πιο ευέλικτες χρηματοπιστωτικές αγορές, την πιο σαφή και διαφανή εταιρική διακυβέρνηση, την μικρότερη διάκριση μεταξύ εγχώριων κατοίκων και αλλοδαπών και έχουν ένα ελεύθερο και δημοκρατικό σύστημα διοίκησης της χώρας τους. Δηλαδή έχουν την ευρωστία να παρέχουν όσα δολάρια τους ζητηθούν από τις άλλες χώρες ώστε να μην ανατιμάται αλλά και ούτε να υποτιμάται σημαντικά το δολάριο. Για να ανταγωνιστεί ένα άλλο νόμισμα με το δολάριο ΗΠΑ, η εγχώρια οικονομία του, θα πρέπει να έχει αναπτύξει όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά.
Σήμερα το κυριότερο αποθεματικό νόμισμα είναι το δολάριο ΗΠΑ με περίπου 58% ακολουθεί το ευρώ με 20% το γιέν με 5%, η στερλίνα Αγγλίας με %, το γουάν 2,5% κλπ.
Η αμφισβήτηση του δολαρίου είναι μέρος ενός διαπολιτισμικού ανταγωνισμού μεταξύ των αυταρχικών κρατών και των ελευθέρων δημοκρατιών, ο οποίος ολοένα και περισσότερο εμφανίζεται να συνασπίζεται με υπονομευτικές ενέργειες εναντίον της «Δύσης» σε διάφορα διεθνή θέματα.
Άραγε είναι το δολάριο ένα νόμισα «πυρηνικής» ισχύος που μπορεί να καθορίσει τις αποφάσεις στη Μέση Ανατολή; Ίσως να διαφανεί μετά την επικείμενη συνάντηση των ηγετών ΗΠΑ-Κίνας.
*Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης, Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων.
