Τα πρόσφατα στοιχεία της Eurostat για τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά (Household composition statistics, 2026) είναι σοκαριστικά και καταδεικνύουν ότι η δημογραφική κρίση δεν αποτελεί πλέον πρόβλημα μεμονωμένων κρατών-μελών. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες στρατηγικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση, με άμεσες συνέπειες στην οικονομία, την αγορά εργασίας, τα ασφαλιστικά συστήματα, την άμυνα και, τελικά, στην ίδια τη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου.
Τα αποτελέσματα της ως άνω ευρωπαϊκής έρευνας της Eurostat, που δημοσιεύθηκαν τον Μάιο του 2026 και αφορούν το 2025, καταδεικνύουν ότι μόλις το 23,4% των ευρωπαϊκών νοικοκυριών έχουν παιδιά, ενώ το 76,6% δεν έχει κανένα παιδί. Από τα νοικοκυριά με παιδιά, μόλις το 12,2% έχουν τρία ή περισσότερα παιδιά. Η Ελλάδα, παρά το έντονο δημογραφικό της πρόβλημα, βρίσκεται πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, καθώς το 26,2% των ελληνικών νοικοκυριών έχουν παιδιά, έναντι μόλις 18,2% στη Φινλανδία, η οποία καταγράφει το χαμηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Παράλληλα, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat (Fertility statistics, 2025), η γονιμότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση υποχώρησε το 2024 στο 1,34 παιδί ανά γυναίκα, το χαμηλότερο επίπεδο που έχει ποτέ καταγραφεί και πολύ κάτω από το όριο ανανέωσης του πληθυσμού, που υπολογίζεται στα 2,1 παιδιά ανά γυναίκα. Στην Ελλάδα η εικόνα για τον δείκτη αυτόν, είναι ακόμη πιο ανησυχητική, καθώς ο δείκτης γονιμότητας διαμορφώθηκε μόλις στο 1,24 παιδί ανά γυναίκα.
Πριν περάσουμε, όμως, στο τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη για να αντιμετωπίσει αυτή την κρίση, είναι σημαντικό να εξετάσουμε και πώς φτάσαμε ως εδώ. Ποιος, τελικά, ή τι, ευθύνεται για τη διαρκώς μειούμενη τάση των νέων να αποκτούν παιδιά;
Α. Η ιδεολογία
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα ευρήματα πρόσφατων ευρωπαϊκών μελετών που βασίζονται στην European Social Survey (Is Intending to Have Children Rightist? A Research Note on Political Ideology and Fertility Intentions, 2024), σύμφωνα με τα οποία η πολιτική ιδεολογία φαίνεται να σχετίζεται με τις προθέσεις τεκνοποίησης. Ειδικότερα, σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες οι πολίτες που αυτοτοποθετούνται δεξιότερα στο πολιτικό φάσμα εμφανίζουν υψηλότερη πρόθεση να αποκτήσουν παιδί, ιδίως στις νεότερες ηλικίες και σε ορισμένες γεωγραφικές περιοχές της Ευρώπης.
Αντίστοιχη τάση παρατηρείται και στις Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τη μακροχρόνια έρευνα General Social Survey (1980–2024), όπου οι συντηρητικοί εμφανίζουν, κατά μέσο όρο, υψηλότερα ποσοστά τεκνοποίησης και μεγαλύτερο αριθμό παιδιών σε σύγκριση με τους φιλελεύθερους. Οφείλουμε επομένως να παρατηρήσουμε και να σημειώσουμε ότι η ιδεολογία αποτελεί έναν σοβαρό κοινωνικό παράγοντα που σχετίζεται με τη δημογραφική συμπεριφορά , χωρίς όμως βέβαια να αποτελεί από μόνη της την αιτία της δημογραφικής κρίσης.
Β. Η οικονομική ανασφάλεια
Μια ακόμη σημαντική αιτία, που αναδεικνύεται από πρόσφατες μελέτες του ΟΟΣΑ (Society at a Glance 2024, 2024), της Eurofound (Living and Working in Europe 2024, 2024) και του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής – JRC (Demography of Europe Report, 2025), είναι η αυξανόμενη οικονομική ανασφάλεια των νέων.
Οι διαδοχικές οικονομικές κρίσεις, η πανδημία, ο υψηλός πληθωρισμός, η στεγαστική κρίση, η δυσκολία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία, η καθυστερημένη είσοδος στην αγορά εργασίας και η επισφαλής απασχόληση οδηγούν πολλούς νέους σε όλη την Ευρώπη στην αναβολή της δημιουργίας οικογένειας ή της απόκτησης παιδιών. Οι σχετικές έρευνες καταλήγουν ότι η αύξηση του κόστους στέγασης και η οικονομική αβεβαιότητα συνδέονται άμεσα με τη μείωση της γονιμότητας και την καθυστέρηση της τεκνοποίησης.
Η Ευρώπη χρειάζεται κοινές λύσεις
Οι παραπάνω εξελίξεις καταδεικνύουν ότι η δημογραφική κρίση δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά με εθνικές πολιτικές. Η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, οι μεγάλες ανισότητες μεταξύ των κρατών-μελών καθώς και οι κοινές οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, καθιστούν αναγκαία μια συνεκτική ευρωπαϊκή στρατηγική, με κοινές πολιτικές και χρηματοδοτικά εργαλεία.
1. Ευρωπαϊκό Ταμείο Δημογραφικής Στήριξης
Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα ειδικό Ευρωπαϊκό Ταμείο Δημογραφικής Στήριξης, με πλήρη σεβασμό στην αρχή της επικουρικότητας, το οποίο θα συγχρηματοδοτεί:
-γενναίο επίδομα γέννησης, ώστε όλα τα κράτη-μέλη να μπορούν να παρέχουν υψηλό επίπεδο οικονομικής στήριξης στις νέες οικογένειες, με ειδική μέριμνα για τις μονογονεϊκές οικογένειες και τις οικογένειες που αντιμετωπίζουν αυξημένες οικονομικές δυσκολίες·
-δωρεάν βρεφονηπιακούς σταθμούς για όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως εισοδηματικών ή άλλων κριτηρίων·
-επιδότηση στέγασης για νέες οικογένειες·
-γενναία φορολογικά κίνητρα υπέρ των τρίτεκνων και πολύτεκνων οικογενειών, με προοδευτικές φοροαπαλλαγές για κάθε παιδί και πλήρη απαλλαγή των τρίτεκνων και πολύτεκνων μητέρων -από τον φόρο εισοδήματος, χωρίς χρονικό περιορισμό, εφόσον διατηρούν εισόδημα από εργασία ή επιχειρηματική δραστηριότητα.
2. Ευρωπαϊκή Στρατηγική Στέγασης για Νέους
Η δυσκολία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους οι νέοι αναβάλλουν τη δημιουργία οικογένειας.
Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε επίσης να θεσπίσει και να χρηματοδοτήσει:
-χαμηλότοκα στεγαστικά δάνεια για νέους με διευρυμένα κριτήρια επιλεξιμότητας·
-ευρωπαϊκά προγράμματα πρώτης κατοικίας με διευρυμένα εισοδηματικά και κοινωνικά κριτήρια, όχι μόνο για τους χαμηλόμισθους·
-φορολογικά κίνητρα για την απόκτηση οικογενειακής κατοικίας.
3. Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για Εργασία Φιλική προς την Οικογένεια
Παράλληλα, πρέπει να διασφαλίσουμε σε ολόκληρη την Ευρώπη ότι η δημιουργία οικογένειας δεν θα συνεπάγεται επαγγελματική στασιμότητα, ιδίως για τις γυναίκες. Σήμερα, οι μητέρες εξακολουθούν να υφίστανται το μεγαλύτερο πλήγμα στην επαγγελματική τους εξέλιξη μετά την απόκτηση παιδιών, αντιμετωπίζοντας συχνά μειωμένες ευκαιρίες εξέλιξης, χαμηλότερες αποδοχές και δυσκολίες επανένταξης στην αγορά εργασίας. Η μητρότητα δεν πρέπει να αποτελεί εμπόδιο στην επαγγελματική πρόοδο, αλλά να υποστηρίζεται μέσα από ουσιαστικές πολιτικές συμφιλίωσης επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.
Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε επίσης να θεσπίσει ένα Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για Εργασία Φιλική προς την Οικογένεια, με κοινά πρότυπα και ελάχιστα όρια και με ειδική χρηματοδότηση προς τα κράτη-μέλη, το οποίο θα περιλαμβάνει:
-δικαίωμα σε ευέλικτες μορφές εργασίας και τηλεργασία, όπου αυτό είναι συμβατό με τη φύση της εργασίας, για γονείς βρεφών και μικρών παιδιών έως 10 ετών·
-ενίσχυση των αδειών μητρότητας και πατρότητας, με στόχο την ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή των παιδιών·
-ευρωπαϊκά και εθνικά οικονομικά κίνητρα προς τις επιχειρήσεις που εφαρμόζουν πιστοποιημένες φιλικές προς την οικογένεια πολιτικές σύμφωνα με το ως άνω Σύμφωνο·
-συγχρηματοδότηση μέσω ευρωπαϊκών πόρων για τη δημιουργία βρεφονηπιακών σταθμών με δυνατότητα λειτουργίας και κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, εντός ή σε άμεση γειτνίαση με επιχειρήσεις, ιδίως σε χώρους εργασίας με μεγάλο αριθμό εργαζομένων (άνω των 50), ώστε οι γονείς να μπορούν να συνδυάζουν αποτελεσματικά την εργασία με την ανατροφή των παιδιών.
- συγχρηματοδότηση από ευρωπαϊκούς πόρους της πρόσληψης έκτακτου εκπαιδευτικού και βοηθητικού προσωπικού, ώστε τα δημόσια σχολεία να μπορούν να παραμένουν σε λειτουργία έως το τέλος Ιουλίου, προσφέροντας δημιουργικές εκπαιδευτικές και αθλητικές δραστηριότητες για τα παιδιά και διευκολύνοντας ουσιαστικά τους εργαζόμενους γονείς κατά τη θερινή περίοδο.
Βεβαίως, κάθε πρόταση οφείλει να είναι προσεκτικά κοστολογημένη και να κινείται εντός των δημοσιονομικών δυνατοτήτων και του πολυετούς προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, όταν διακυβεύεται η δημογραφική βιωσιμότητα και η διατήρηση του ευρωπαϊκού πληθυσμού, η σχετική επένδυση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απλή δαπάνη, αλλά ως στρατηγική επένδυση για το μέλλον και την ίδια την επιβίωση της Ευρώπης.
Η Ευρώπη γερνά με ταχύ ρυθμό. Η μέση ηλικία του πληθυσμού έφθασε τα 44,9 έτη το 2025, ενώ οι δημογραφικές προβολές δείχνουν ότι μετά το 2029 ο συνολικός πληθυσμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα αρχίσει να μειώνεται και η αναλογία των ηλικιωμένων θα συνεχίσει να αυξάνεται.
Το δημογραφικό δεν είναι ούτε «δεξιό» ούτε «αριστερό» ζήτημα. Είναι ζήτημα ευρωπαϊκής βιωσιμότητας, κοινωνικής συνοχής και οικονομικής ανθεκτικότητας. Η συζήτηση πλέον πρέπει να εστιάσει στο πώς θα δημιουργήσουμε τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που θα επιτρέψουν στους νέους Ευρωπαίους να δημιουργήσουν την οικογένεια που πραγματικά επιθυμούν, χωρίς οικονομικά ή επαγγελματικά εμπόδια.
*Η Δρ. Μαρία – Ωραιοζήλη Κουτσουπιά είναι Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου, Νομικός με εξειδίκευση σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης, Στέλεχος ΝΔ - Υποψήφια Ευρωβουλευτής 2024
