Για πολλές δεκαετίες η ενέργεια αποτελούσε έναν ακόμη οικονομικό τομέα. Σήμερα αποτελεί το σημαντικότερο γεωοικονομικό πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Η πρόσφατη έκθεση Energy Investment Report 2026 του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (International Energy Agency – IEA) δεν είναι απλώς μια καταγραφή ενεργειακών επενδύσεων. Αποτελεί ουσιαστικά έναν χάρτη της νέας παγκόσμιας ισορροπίας ισχύος που διαμορφώνεται μετά τον πόλεμο με το Ιράν, το προσωρινό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, τη συνεχιζόμενη αντιπαράθεση ΗΠΑ–Κίνας και την αυξανόμενη αβεβαιότητα στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.
Το γεγονός ότι οι παγκόσμιες ενεργειακές επενδύσεις αναμένεται να φθάσουν τα 3,4 τρισεκατομμύρια δολάρια μέσα σε ένα μόνο έτος αποτελεί ιστορικό γεγονός. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι περίπου 2,2 τρισεκατομμύρια δολάρια κατευθύνονται πλέον προς την καθαρή ενέργεια, σχεδόν διπλάσια από τα κεφάλαια που επενδύονται στα ορυκτά καύσιμα. Η εξέλιξη αυτή δεν αντανακλά απλώς την πράσινη μετάβαση. Αντανακλά την αναζήτηση ενεργειακής ασφάλειας σε έναν κόσμο όπου ο γεωπολιτικός κίνδυνος αυξάνεται συνεχώς.
Η ενεργειακή ασφάλεια αντικαθιστά την ενεργειακή αποδοτικότητα: Μέχρι πριν από λίγα χρόνια ο βασικός στόχος των περισσότερων κρατών ήταν η εξασφάλιση φθηνής ενέργειας. Σήμερα ο στόχος έχει αλλάξει. Η προτεραιότητα δεν είναι πλέον η χαμηλότερη τιμή αλλά η προβλεψιμότητα για σταθερές και ασφαλείς ροές. Ο πόλεμος στην Ουκρανία απέδειξε ότι η εξάρτηση από έναν μόνο προμηθευτή φυσικού αερίου μπορεί να παραλύσει ολόκληρες οικονομίες. Ο πρόσφατος πόλεμος με το Ιράν απέδειξε κάτι ακόμη σημαντικότερο. Η παγκόσμια οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται από ελάχιστα γεωγραφικά σημεία υψηλού κινδύνου. Τα Στενά του Ορμούζ εξακολουθούν να αποτελούν τον σημαντικότερο ενεργειακό κόμβο του πλανήτη. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας θαλάσσιας μεταφοράς πετρελαίου και σημαντικό μέρος του υγροποιημένου φυσικού αερίου. Η προσωρινή διακοπή της κυκλοφορίας απέδειξε ότι ακόμη και μια περιορισμένη περιφερειακή σύγκρουση μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιες οικονομικές αναταράξεις. Η αντίδραση των κυβερνήσεων ήταν άμεση. Δεν επενδύουν πλέον μόνο στην παραγωγή ενέργειας. Επενδύουν στην ανθεκτικότητα.
Η Κίνα επενδύει στην επόμενη ενεργειακή υπερδύναμη: Η έκθεση του IEA αναδεικνύει με σαφήνεια ότι η Κίνα παραμένει ο μεγαλύτερος επενδυτής στην καθαρή ενέργεια. Αυτό όμως δεν είναι τυχαίο. Η Κίνα γνωρίζει ότι αποτελεί τον μεγαλύτερο εισαγωγέα ορυκτών καυσίμων στον κόσμο και συνεπώς μία από τις πιο ευάλωτες οικονομίες σε μια πιθανή διακοπή των θαλάσσιων ενεργειακών ροών. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο επενδύει μαζικά σε κάθε κρίσιμο κρίκο της νέας ενεργειακής αλυσίδας: φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες, μπαταρίες, ηλεκτρικά οχήματα, αποθήκευση ενέργειας, έξυπνα ηλεκτρικά δίκτυα, σπάνιες γαίες, κρίσιμα ορυκτά.
Η ενεργειακή μετάβαση για το Πεκίνο δεν είναι περιβαλλοντική πολιτική. Είναι στρατηγική εθνικής ασφάλειας. Παράλληλα, μέσω των εξαγωγών τεχνολογίας προς την Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική δημιουργεί νέες γεωοικονομικές εξαρτήσεις. Στον 21ο αιώνα η εξάρτηση δεν θα προέρχεται μόνο από το πετρέλαιο. Θα προέρχεται και από τις μπαταρίες, τους μετατροπείς ισχύος, τους ημιαγωγούς και τα λογισμικά διαχείρισης ενέργειας.
Η Ευρώπη αναζητά στρατηγική αυτονομία: Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρέθηκε ίσως περισσότερο εκτεθειμένη από οποιαδήποτε άλλη μεγάλη οικονομία. Η εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο αποδείχθηκε στρατηγικό λάθος. Σήμερα όμως οι Βρυξέλλες προσπαθούν να αποφύγουν ένα δεύτερο λάθος. Δεν επιθυμούν να αντικαταστήσουν την εξάρτηση από τη Ρωσία με μια νέα εξάρτηση από την Κίνα. Έτσι, οι επενδύσεις δεν αφορούν μόνο ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Αφορούν την ανάπτυξη μιας ολόκληρης ευρωπαϊκής βιομηχανίας πράσινης τεχνολογίας. Ουσιαστικά, η Ευρώπη προσπαθεί να επαναβιομηχανοποιηθεί μέσα από την ενεργειακή μετάβαση.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολουθούν διαφορετική στρατηγική: Οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν διαφορετικά το ίδιο πρόβλημα. Από τη μία πλευρά, ο ιδιωτικός τομέας επενδύει μαζικά στην καθαρή ενέργεια, στα κέντρα δεδομένων, στις μπαταρίες και στην τεχνητή νοημοσύνη. Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση επιταχύνει τις άδειες εξόρυξης πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η Ουάσιγκτον δεν επιλέγει μεταξύ πράσινης και συμβατικής ενέργειας. Επιδιώκει να κυριαρχήσει και στις δύο. Στόχος είναι η ενεργειακή υπεροχή να μετατραπεί σε οικονομική και γεωπολιτική υπεροχή.
Η νέα μορφή ισχύος: Η μεγαλύτερη αλλαγή όμως βρίσκεται αλλού. Οι ενεργειακές επενδύσεις συνδέονται πλέον με τις αλυσίδες εφοδιασμού. Δεν αρκεί να διαθέτει μια χώρα φυσικό αέριο. Πρέπει να διαθέτει: ημιαγωγούς, μπαταρίες, σπάνιες γαίες, συστήματα αποθήκευσης, τεχνητή νοημοσύνη, δίκτυα μεταφοράς, κυβερνοασφάλεια. Η ενεργειακή μετάβαση μετατρέπεται έτσι σε βιομηχανική επανάσταση.
Από το πετρέλαιο στα δεδομένα: Στον 20ό αιώνα η ισχύς μετριόταν με τα κοιτάσματα πετρελαίου. Στον 21ο αιώνα μετριέται με την ικανότητα ελέγχου ολόκληρης της ενεργειακής αλυσίδας. Το νέο ενεργειακό οικοσύστημα περιλαμβάνει: δεδομένα, λογισμικό, τεχνητή νοημοσύνη, υπολογιστικά νέφη, ψηφιακά δίκτυα, κυβερνοασφάλεια. Η ηλεκτρική ενέργεια πλέον δεν αρκεί να παράγεται. Πρέπει να διαχειρίζεται ψηφιακά.
Η γεωοικονομία αντικαθιστά τη γεωπολιτική: Ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα της έκθεσης του IEA να μην αφορά καθόλου την ενέργεια. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μεταβάλλεται η ίδια η έννοια της ισχύος. Η παραδοσιακή γεωπολιτική βασιζόταν: στους στρατούς, στις στρατιωτικές βάσεις, στους στόλους, στους πυραύλους.
Η νέα γεωοικονομία βασίζεται: στις ενεργειακές υποδομές, στις αλυσίδες εφοδιασμού, στις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας, στους ημιαγωγούς, στις σπάνιες γαίες, στην τεχνητή νοημοσύνη. Οι επενδύσεις των 3,4 τρισεκατομμυρίων δολαρίων αποτελούν στην πραγματικότητα επενδύσεις στη νέα παγκόσμια ισχύ.
Το νέο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα: Η ενεργειακή μετάβαση δεν οδηγεί στην εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων. Οδηγεί στη δημιουργία ενός πιο σύνθετου ενεργειακού συστήματος, όπου συνυπάρχουν φυσικό αέριο, πετρέλαιο, ανανεώσιμες πηγές, πυρηνική ενέργεια, αποθήκευση και ψηφιακή διαχείριση. Κάθε χώρα επιδιώκει πλέον να περιορίσει την εξάρτησή της από εξωτερικούς κινδύνους. Η οικονομική ανθεκτικότητα μετατρέπεται σε βασικό δείκτη εθνικής ισχύος.
Η Ελλάδα μέσα στη νέα ενεργειακή γεωοικονομία: Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν μια ιστορική ευκαιρία. Η γεωγραφική της θέση, ανάμεσα στην Ανατολική Μεσόγειο, τα Βαλκάνια και την Ευρώπη, της επιτρέπει να εξελιχθεί σε ενεργειακό κόμβο. Οι υποδομές LNG, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις, οι αγωγοί φυσικού αερίου, τα υπεράκτια αιολικά πάρκα και οι επενδύσεις σε αποθήκευση ενέργειας μπορούν να ενισχύσουν σημαντικά τον γεωοικονομικό της ρόλο. Η χώρα δεν πρέπει να βλέπει την ενεργειακή μετάβαση μόνο ως περιβαλλοντική πολιτική. Πρέπει να τη δει ως εθνική στρατηγική ανάπτυξης.
Ένας νέος κόσμος αναδύεται: Η έκθεση του IEA αποδεικνύει ότι ο κόσμος δεν μεταβαίνει απλώς σε καθαρότερες μορφές ενέργειας. Μεταβαίνει σε ένα νέο οικονομικό και γεωπολιτικό μοντέλο. Οι επενδύσεις των 3,4 τρισεκατομμυρίων δολαρίων δεν χρηματοδοτούν μόνο εργοστάσια ή φωτοβολταϊκά πάρκα. Χρηματοδοτούν τη νέα αρχιτεκτονική της παγκόσμιας ισχύος. Στον κόσμο που διαμορφώνεται, η ισχύς δεν θα μετριέται μόνο με στρατούς ή ενεργειακά αποθέματα.
Θα μετριέται με την ικανότητα μιας χώρας να διασφαλίζει αξιόπιστες ενεργειακές ροές, να ελέγχει κρίσιμες τεχνολογίες, να προστατεύει τις αλυσίδες εφοδιασμού της και να προσφέρει στους πολίτες και στις επιχειρήσεις της αυτό που σήμερα αποτελεί το πολυτιμότερο αγαθό της παγκόσμιας οικονομίας: προβλεψιμότητα.
* Ο Ατσαλάκης Γιώργος είναι Οικονομολόγος – Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης
