Πώς μια προσωπική ανάγκη μετατράπηκε σε ένα πρωτοπόρο μοντέλο ηθικής επιχειρηματικότητας. Η Σμαρώ Μανιάτη, Ιδρύτρια και CEO των Athens Home Services και EOS Workforce, και ο λόγος πίσω από τον οποίο ο ελληνικός κλάδος κατ' οίκον υπηρεσιών αποκτά για πρώτη φορά φωνή σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μιλά για τη «μάχη» ενάντια στην προχειρότητα, τη σημασία της νόμιμης μετάκλησης και τον κρίσιμο ρόλο της γυναίκας ηγέτη στη γεφύρωση του κενού ανάμεσα στο νομοθετικό πλαίσιο και την εργασιακή πραγματικότητα.
Συνέντευξη στον Γεράσιμο Ζώτο
Είκοσι χρόνια ενεργής παρουσίας στον χώρο των δίκαιων εργασιακών πρακτικών χαρακτηρίζεται πλέον ως έργο ζωής. Τι ήταν αυτό που σας ώθησε αρχικά να επενδύσετε σε έναν τόσο σύνθετο και συχνά παρεξηγημένο τομέα;
Ήρθα στην Ελλάδα γύρω στο 2007. Όταν ξέσπασε η κρίση του 2008, μόλις είχε μεγαλώσει λίγο το δεύτερο παιδί μου και αποφάσισα να εργαστώ – αλλά ήμουν στις αρχές μιας οικονομικής κρίσης. Έστελνα βιογραφικά παντού. Τελικά με κάλεσε ένας πολύ γνωστός όμιλος, δεν τους είχα στείλει καν βιογραφικό, δεν ξέρω πώς το βρήκαν. Μιλήσαμε, μου πρότειναν θέση διευθύντριας. Επειδή ήμουν καινούργια στη χώρα, ήθελα να σκεφτώ σοβαρά τι θα ζητούσα οικονομικά - when in Rome, do as the Romans do. Δεν τα βρήκαμε, ήμασταν πολύ μακριά. Αλλά εκεί ήρθε το σοκ: σκέφτηκα «μα τόσα δίνω εγώ στη Φιλιππινέζα μου». Θυμηθείτε τα παιδικά καρτούν που τους ανάβει ένα λαμπάκι πάνω από το κεφάλι – η ιδέα! Θα ανοίξω γραφείο οικιακών βοηθών!
Δεν έχω οικογένεια εδώ, δεν έχω το κλασικό support system που έχουν οι περισσότεροι. Στηριζόμουν σε βοήθεια που προσλάμβανα. Και κάθε φορά που πήγαινα σε γραφεία, κανείς δεν με ρωτούσε τι χρειάζομαι, δεν θυμόντουσαν ποια είμαι. Απλά μου έλεγαν «έχω εδώ μια καλή» - και έλεγα μπράβο, τύχη! Μετά κατάλαβα πώς λειτουργούσαν τότε τα γραφεία. Κανένας έλεγχος, καμία σύσταση, κανένα σύστημα, τίποτα. Και σκέφτηκα ότι σαν και εμένα θα ήταν και άλλες γυναίκες με τις ίδιες ανάγκες και απαιτήσεις.
Σε λιγότερο από ένα μήνα είχα νοικιάσει γραφείο. Ήταν η στιγμή που μια προσωπική εμπειρία έγινε επιχείρηση. Σχεδόν 20 χρόνια μετά, είμαστε ακόμη εδώ.
Ποια είναι τα οφέλη που έχει δημιουργήσει το μοντέλο σας για τους ίδιους τους εργαζόμενους που έρχονται στην Ελλάδα αλλά και για τους αποδέκτες των υπηρεσιών, είτε μιλάμε για ελληνικές οικογένειες είτε για επιχειρήσεις από όλους τους κλάδους;
Βλέποντας τις ελλείψεις σε οικιακό προσωπικό, πολύ νωρίς καταλάβαμε τι θα ακολουθούσε στην αγορά γενικότερα. Το οικιακό και το ξενοδοχειακό προσωπικό, στον τομέα του housekeeping, είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Στραφήκαμε στις αγορές της Ασίας, αποκτήσαμε δομή και εμπειρία, και όταν ήρθε η ώρα ανοίξαμε την EOS Workforce για τουρισμό, βιομηχανία, κατασκευές.
Για τον εργαζόμενο, η διαφορά ξεκινάει πριν καν φύγει από τη χώρα του. Ελέγχουμε τους συνεργάτες μας στο εξωτερικό. Μας ενδιαφέρει αυτός ο άνθρωπος να φτάσει εδώ χωρίς χρέη και με ξεκάθαρη εικόνα για τη δουλειά που θα κάνει. Μόλις φτάσει, βγάζουμε αμέσως ΑΜΚΑ, ΑΦΜ - έχουμε δει ανθρώπους που ενώ ήρθαν νόμιμα, γίνονται παράνομοι γιατί κανείς δεν τους έβγαλε τα χαρτιά στην ώρα τους. Τους κάνουμε onboarding στη γλώσσα τους: πώς θα προσαρμοστούν στη χώρα, πού θα ψωνίσουν, ποιες εταιρείες τηλεφωνίας υπάρχουν. Τους παίρνουμε κυριολεκτικά από το χέρι.
Για τις οικογένειες, το βασικό είναι η ασφάλεια. Χρησιμοποιούμε συγκεκριμένα εργαλεία αξιολόγησης. Προτιμούμε να μη γίνει μια τοποθέτηση παρά να γίνει λάθος.
Για τις επιχειρήσεις: επενδύστε στο ανθρώπινο δυναμικό όπως επενδύετε στα μηχανήματα. Εμείς θα σηκώσουμε το τηλέφωνο και μετά, δεν εξαφανιζόμαστε όταν υπάρχει πρόβλημα. Η συνεργασία μας είναι μακροχρόνια, όχι ευκαιριακή.
Πώς συμβάλλει στην πράξη η οργανωμένη και νόμιμη μετάκληση στη μείωση της αδήλωτης εργασίας και της εκμετάλλευσης; Μπορείτε να μοιραστείτε κάποιες ιστορίες ή παραδείγματα;
Θα σας δώσω ένα πραγματικό παράδειγμα. Ήρθε μια οικογένεια ως πελάτης. Ακούγοντας προσεκτικά τις ανάγκες τους, διαπίστωσα ότι δεν μπορούσαν να καλυφθούν μακροπρόθεσμα από την εγχώρια αγορά. Όταν τους μίλησα για μετάκληση, ήταν ανένδοτοι - ούτε να το ακούσουν δεν ήθελαν. Είχαν ήδη δοκιμάσει και φέρει δύο φορές κοπέλες με μετάκληση που δεν τους «βγήκαν». Η δυσπιστία τους κατανοητή, αλλά είχαν ακολουθήσει λάθος διαδρομή. Και είναι κρίμα, γιατί μόνο έτσι θα μπορούσε η οικογένεια να βρει ρυθμό στην καθημερινότητά της.
Τι έκαναν; Βρήκαν μία Φιλιππινέζα που την είχε ένα ξενοδοχείο με εποχιακή βίζα. Υπάρχει ένα trend: αυτές οι κοπέλες δεν φεύγουν από τη χώρα στο 9μηνο ως οφείλουν, γίνονται παράνομες, και στο μεσοδιάστημα, μέχρι να ξεκινήσει η επόμενη σεζόν δουλεύουν σε σπίτια. Η οικογένεια χαίρεται - βρήκε εσωτερική βοηθό με καλά λεφτά, 1.000 ευρώ μηνιάτικο. Σε λίγους μήνες όμως, η κοπέλα φεύγει πίσω στο ξενοδοχείο. Γιατί ποιος θέλει να δουλεύει εσωτερικός όταν μπορεί να έχει πιο κανονική ζωή και να πληρώνεται πολύ καλύτερα; Και τα ξενοδοχεία τις επαναπροσλαμβάνουν ρισκάροντας, χρησιμοποιώντας την κατάθεση αιτήματος ασύλου ως μέσο για να "αγοράσουν" τον χρόνο της σεζόν – μια πρακτική που στην πλειονότητα των περιπτώσεων στερείται νομικής βάσης για διεθνή προστασία.
Φαύλος κύκλος: στο τέλος χάνουν όλοι. Η οικογένεια μένει πάλι χωρίς βοήθεια. Οι κοπέλες δεν έχουν καμία προστασία. Και η αγορά συνεχίζει να γυρνάει σε κύκλους. Η νόμιμη μετάκληση, βασισμένη στο ethical recruitment, σπάει αυτόν τον κύκλο - δίνει σταθερότητα και στις δύο πλευρές.
Πόσο δύσκολο είναι για μία γυναίκα να ηγείται σε έναν χώρο που συνδέεται με τη μετανάστευση, τη γραφειοκρατία και τον επιχειρηματικό κόσμο; Αντιμετωπίσατε στερεότυπα;
Όταν πριν από είκοσι χρόνια είπα ότι θα δραστηριοποιηθώ σε αυτόν τον κλάδο, η αντίδραση ήταν σχεδόν ειρωνική: «Εσύ, με τα προσόντα σου, τα πτυχία σου, την καριέρα σου στο εξωτερικό; Θα ασχοληθείς με τις καθαρίστριες και τους αλλοδαπούς;!» Αυτή η φράση αποτυπώνει ακριβώς πώς αντιμετωπιζόταν, και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται, ο κλάδος.
Αν με βοήθησε ότι είμαι γυναίκα; Όχι ιδιαίτερα. Υπάρχει και ο ηλικιακός σεξισμός – εδώ ακόμη με θεωρούν μικρή. Η «κοπελιά» ή η «μπέμπα» - δεν σε παίρνουν τόσο στα σοβαρά, ως επαγγελματία με στρατηγική αντίληψη. Στην Ελλάδα κυρίως, γιατί στο εξωτερικό δεν αντιμετωπίζω κάτι τέτοιο, το αντίθετο θα έλεγα. Ενώ οι συνεργάτες μου στην Ευρώπη είναι όλοι νεότεροι από εμένα και παίρνουν σοβαρές αποφάσεις, άντρες ή γυναίκες, ανεξαρτήτου ηλικίας. Συχνά θεωρείται ότι η σοβαρότητα έρχεται μόνο με τα χρόνια, ενώ στην πράξη η ικανότητα διοίκησης δεν έχει ηλικία.
Ωστόσο, το γεγονός ότι ο κλάδος δεν αντιμετωπιζόταν σοβαρά μου έδωσε ένα πλεονέκτημα: tabula rasa. Mου ήταν εύκολο να θέσω κανόνες και διαδικασίες από την αρχή, έτσι όπως εγώ θεωρούσα σωστό. Είμαι υπέρ της δομής – όταν υπάρχει σαφές πλαίσιο, οι εμπλεκόμενοι ξέρουν τι ακριβώς πρέπει να κάνουν και έτσι προστατεύονται όλοι: εργαζόμενοι, εργοδότες και αγορά.
Τι σημαίνει για εσάς η έννοια της ηθικής επιχειρηματικότητας και πώς συνδέεται με τη γυναικεία επιχειρηματικότητα; Ποια κριτήρια επιλογής χρησιμοποιεί η EOS Workforce για ισότητα, συμπερίληψη και αξιοκρατία;
Η ηθική επιχειρηματικότητα δεν είναι αφηρημένη έννοια – είναι επιλογή κόστους. Σημαίνει ότι αποδέχεσαι πως ο τρόπος που λειτουργείς μπορεί να είναι πιο ακριβός, πιο σύνθετος και πιο αργός, αλλά βιώσιμος. Αυτό που λέω συχνά είναι ότι ακολουθώ την ηθική επιχειρηματικότητα όχι γιατί είμαι καλός άνθρωπος, αλλά γιατί είμαι καλός επιχειρηματίας.
Στην πράξη αυτό σημαίνει: εφαρμογή της αρχής «employer pays», διαφάνεια στις αμοιβές, έλεγχο συνεργατών στις χώρες προέλευσης, συμβατική ευθύνη πριν και μετά την άφιξη. Δεν χρεώνουμε τον εργαζόμενο, δεν λειτουργούμε με αδήλωτους μεσάζοντες, δεν κλείνουμε τα μάτια.
Οι πελάτες απευθύνονται σε εμάς γιατί τους καταλαβαίνουμε και είμαστε ειλικρινείς μαζί τους. Το να είσαι ειλικρινής δεν σημαίνει ότι ο πελάτης έχει πάντα δίκιο – πολλές φορές χρειάζεται να τους εξηγήσουμε τι δεν πάει καλά με αυτό που ζητούν. Αν φροντίσουμε εμείς να είναι ευχαριστημένοι οι εργαζόμενοί τους, θα τους αποδώσουν καλύτερα. Εμείς το βλέπουμε ως υποχρέωσή μας: να προστατεύσουμε τον πελάτη ακόμα και από τον εαυτό του ή από παρωχημένες πρακτικές.
Αν αυτό συνδέεται με τη γυναικεία επιχειρηματικότητα; Η ηθική δεν έχει φύλο – έχει να κάνει με τον τρόπο διοίκησης, όχι την ταυτότητα.
Στην EOS Workforce, τα κριτήρια επιλογής βασίζονται σε δεξιότητες, εμπειρία και συμβατότητα με τη θέση. Φύλο, εθνικότητα ή θρησκεία δεν αποτελούν παράγοντα. Η ισότητα δεν είναι διακήρυξη – είναι προϋπόθεση λειτουργικής αγοράς.
Η ένταξη της Athens Home Services στην Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Υπηρεσιών προς Ιδιώτες εντάσσει αυτόματα την Ελλάδα στον Ευρωπαϊκό διάλογο. Ποιες προοπτικές δημιουργεί η «κατάκτηση» αυτή για τη χώρα μας;
Η ένταξη της Athens Home Services στην European Federation of Services to Individuals δεν είναι απλώς μια εταιρική επιτυχία. Είναι η πρώτη φορά που ο ελληνικός κλάδος κατ' οίκον υπηρεσιών αποκτά φωνή σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Μέχρι σήμερα η Ελλάδα ήταν απούσα από συζητήσεις που μας αφορούν άμεσα: ρύθμιση της οικιακής εργασίας, αδήλωτη απασχόληση, κοινωνικά κουπόνια, ηθική κινητικότητα εργαζομένων. Η Γαλλία, το Βέλγιο εφαρμόζουν ήδη τέτοιες πολιτικές – σχεδιάζονταν χωρίς εμάς.
Τι αλλάζει τώρα; Πρώτον, έχουμε πρόσβαση σε τεχνογνωσία και ώριμα μοντέλα που μπορούμε να προσαρμόσουμε στα δικά μας δεδομένα. Δεύτερον, μπορούμε να παρεμβαίνουμε στη διαμόρφωση ευρωπαϊκών πολιτικών αντί να τρέχουμε εκ των υστέρων. Τρίτον, ενισχύεται η θεσμική αξιοπιστία της χώρας σε έναν κλάδο που παραδοσιακά λειτουργούσε στο περίπου.
Η δημογραφική πίεση και η ανάγκη για οργανωμένες υπηρεσίες φροντίδας δεν είναι μόνο δικό μας πρόβλημα - είναι ευρωπαϊκό. Το να έχει η Ελλάδα θέση στο τραπέζι όπου σχεδιάζονται οι λύσεις δεν είναι συμβολικό. Είναι στρατηγικό.
Η ελληνική πραγματικότητα μπορεί να προσαρμοστεί στα ευρωπαϊκά πρότυπα; Τι πρέπει να αλλάξει;
Μπορεί – αλλά όχι αυτόματα.
Η Ελλάδα διαθέτει νομοθετικό πλαίσιο για τη νόμιμη κινητικότητα εργαζομένων. Το ζήτημα δεν είναι η έλλειψη νόμων. Είναι η εφαρμογή, η εποπτεία και η κουλτούρα συμμόρφωσης.
Πρώτον, πρέπει να ρυθμιστεί ουσιαστικά η αλυσίδα διαμεσολάβησης. Σήμερα δραστηριοποιούνται φορείς χωρίς σαφή κριτήρια, χωρίς πιστοποίηση και χωρίς λογοδοσία. Χρειάζεται μητρώο αδειοδοτημένων γραφείων, έλεγχος συνεργασιών με χώρες προέλευσης και σαφείς κανόνες διαφάνειας στις αμοιβές.
Δεύτερον, η εποπτεία δεν μπορεί να σταματά στην έκδοση της visa. Πρέπει να παρακολουθείται η πραγματική δήλωση εργασίας, οι συνθήκες απασχόλησης και η τήρηση των συμβάσεων.
Τρίτον, και ίσως σημαντικότερο, η αγορά πρέπει να σταματήσει να επιβραβεύει τη μη συμμόρφωση. Όσο ο συνεπής εργοδότης έχει υψηλότερο κόστος από τον επιτήδειο, τα ευρωπαϊκά πρότυπα θα παραμένουν θεωρία.
Η Ελλάδα ανταγωνίζεται ήδη άλλες ευρωπαϊκές χώρες για το ίδιο ανθρώπινο δυναμικό. Η αξιοπιστία δεν είναι ζήτημα εικόνας – είναι προϋπόθεση βιωσιμότητας.
Ποιες αλλαγές φέρνει το νέο νομοθετικό πλαίσιο για τη νόμιμη μετανάστευση και πώς εντάσσεται σε αυτό η προσφορά σας;
Ο νέος νόμος για την Προώθηση Πολιτικών Νόμιμης Μετανάστευσης κινείται στη σωστή κατεύθυνση. Αναγνωρίζει ότι η Ελλάδα χρειάζεται νόμιμους δρόμους εισόδου εργατικού δυναμικού, απλοποιεί διαδικασίες, προβλέπει αυτόματη ανανέωση αδειών και fast track για μεγάλα έργα. Αυτά είναι θετικά βήματα.
Εκεί που ο νόμος σταματά, ξεκινά η δουλειά μας. Η Athens Home Services και η EOS Workforce καλύπτουν αυτό που το νομοθετικό πλαίσιο δεν μπορεί να εγγυηθεί μόνο του: τον έλεγχο του συνεργάτη στη χώρα προέλευσης, την ενημέρωση του εργαζόμενου πριν φύγει, τη νομιμοποίηση αμέσως μετά την άφιξη, το onboarding, την παρακολούθηση μετά την πρόσληψη.
Δεν είμαστε απλά μεσάζοντες, αναλαμβάνουμε πλήρη ευθύνη. Ο εργοδότης δεν χρειάζεται να ξέρει πώς λειτουργεί η γραφειοκρατία. Ο εργαζόμενος δεν μένει ποτέ μόνος του. Αυτή είναι η προσφορά μας: η γεφύρωση του κενού ανάμεσα στον νόμο και την πράξη.
Κατά τη γνώμη σας ποια είναι η μεγαλύτερη συμβολή μιας γυναίκας ηγέτη στη διαμόρφωση ενός πιο δίκαιου εργασιακού περιβάλλοντος;
Μιλώντας προσωπικά, η ηγεσία για εμένα δεν ήταν ποτέ αφηρημένη έννοια. Ήμουν μόνη μητέρα, έχτισα δύο εταιρείες μέσα σε μια περίοδο βαθιάς οικονομικής κρίσης, σε έναν χώρο που συνδυάζει γραφειοκρατία, πολιτική και επιχειρηματικό ρίσκο. Αυτό σε αναγκάζει να βλέπεις την εργασία όχι ως θεωρία, αλλά ως καθημερινή πραγματικότητα.
Μια γυναίκα ηγέτης, ιδιαίτερα όταν έχει βιώσει ευθύνη σε πολλαπλά επίπεδα, αναπτύσσει μια πιο σύνθετη αντίληψη της ισορροπίας. Καταλαβαίνει τι σημαίνει αβεβαιότητα, τι σημαίνει να εξαρτώνται άλλοι από τις αποφάσεις σου. Αυτό που φέρνει μια γυναίκα στον κλάδο της οικιακής φροντίδας είναι ότι πολλές φορές έχει ζήσει η ίδια τις ελλείψεις - στη φροντίδα των παιδιών, των γονιών, στην καθημερινότητα. Καταλαβαίνει το πρόβλημα γιατί το έχει βιώσει.
Στον κλάδο μου αυτό μεταφράζεται σε μηδενική ανοχή στην εκμετάλλευση. Δεν βλέπω τον εργαζόμενο μόνο ως «ανθρώπινο δυναμικό», είναι άνθρωπος που παίρνει ρίσκο ζωής. Και ο εργοδότης δεν είναι μόνο «πελάτης», είναι οικογένεια ή επιχείρηση που χρειάζεται σταθερότητα.
Άντρες ηγέτες μπορούν φυσικά να λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Η διαφορά είναι ότι όταν έχεις μάθει να διαχειρίζεσαι πολλαπλές ευθύνες ταυτόχρονα, δεν αποδέχεσαι την προχειρότητα ως κανονικότητα. Επιμένεις στη δομή. Γιατί η δομή είναι αυτή που προστατεύει τους αδύναμους και δημιουργεί σταθερότητα για όλους.
Διαβάστε επίσης:
Άρθρο της Σμαρώς Μανιάτη στο Liberal.gr: Νόμιμη Μετάκληση: Θεσμική Ωριμότητα ή Χαμένη Ευκαιρία;
