Βιβλιοπαρουσίαση: Οικονομική Ελευθερία (άρθρο 5 παρ.1 Σ)

Οικονομική Ελευθερία (άρθρο 5 παρ.1 Σ)

Η εκτενής μελέτη του καθηγητή Π. Παραρά, επιτίμου αντιπροέδρου του ΣτΕ, έρχεται να θεραπεύσει μια σημαντική έλλειψη τόσο στον επιστημονικό όσο και στον εν γένει πολιτικό χώρο: την απουσία θεωρητικών εργαλείων ανάλυσης της θεσμικής, οικονομικής και πολιτικής πραγματικότητας – εσωτερικής και διεθνούς. 

Είναι χαρακτηριστικό πως τα υπάρχοντα στη χώρα μας πολιτικά think tanks δεν παράγουν επαρκές έργο και έτσι η μεν ακαδημαϊκή μας κοινότητα κινείται συνήθως σε ρηχά νερά, η δε αντίστοιχη πολιτική πράττει με τρόπο εμπειρικό μάλλον, παρά ακολουθώντας κάποιο στρατηγικό σχέδιο. Επειδή η κυρίαρχη σήμερα πολιτική τάση διεθνώς είναι ο φιλελευθερισμός – μετά την κατάρρευση των ολοκληρωτικών καθεστώτων, πρώτα με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και εν συνεχεία με την διάλυση της ΕΣΣΔ το 1990 –, προφανές είναι πως το συστηματικό αυτό έργο, προϊόν μακράς έρευνας και λεπτομερούς τεκμηρίωσης, συνιστά έργο αναφοράς στο χώρο της νομικής σκέψης και της πολιτικής επιστήμης.

O φιλελευθερισμός ως πολιτική τάση κυριαρχεί στις τελευταίες δεκαετίες στο δυτικό κόσμο, παρότι τα αμιγώς φιλελεύθερα κόμματα δεν πρωταγωνιστούν και είναι τα παραδοσιακά κεντροδεξιά κόμματα αυτά που υλοποιούν τα φιλελεύθερα κοινωνικά και οικονομικά προγράμματα.

Ωστόσο, τα σύγχρονα κεντροδεξιά κόμματα στην Ευρώπη θεμελιώθηκαν πάνω στην ιδέα του κοινωνικού φιλελευθερισμού. Η κατεύθυνση αυτή συνιστούσε έναν ενδιάμεσο δρόμο ισορροπίας, ανάμεσα στον σύγχρονο νεοφιλελευθερισμό και τον κρατισμό. Ο πρώτος (που κυριάρχησε από τη δεκαετία του 70 και μετά), περιορίζει το κράτος σε ρόλο απλού ρυθμιστή της ελεύθερης διακίνησης προσώπων, εμπορευμάτων και χρήματος, ενώ ο δεύτερος (η κεϋνσιανή εκδοχή του, που αντιμετώπισε το κραχ του 29 και την πίεση του κομμουνιστικού κινήματος διεθνώς), περιορίζει την αγορά σε ρόλο συμπληρωματικό της κρατικής κυριαρχίας. Η μία κατεύθυνση αποδυνάμωνε τον ρόλο του κράτους – και επομένως της πολιτικής – και η άλλη αποδυνάμωνε την ελεύθερη αγορά, την επιχειρηματικότητα.

Ο Π. Παραράς στο κρίσιμο αυτό ζήτημα καταφέρνει να περάσει – κρατώντας με ακρίβεια τις λεπτές ισορροπίες ανάμεσα στις περίπλοκες διακλαδώσεις των σύγχρονων πολιτικών θεωριών – μέσα από τις διαδρομές της φιλελεύθερης σκέψης, από τον κοινωνικό στον νεοφιλελευθερισμό και από την αντιφιλελεύθερη αριστερά στην Νέα Δεξιά, η οποία προτάσσει το ζήτημα της κυριαρχίας και της υπεροχής του εσωτερικού δικαίου έναντι του διεθνούς, της υπεροχής δηλαδή του εθνικού κράτους έναντι των υπερεθνικών συσσωματώσεων.

  Το παρουσιαζόμενο βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο έχει τίτλο «Η νεωτερική διαδρομή του οικονομικού φιλελευθερισμού» και διατρέχει με πραγματικά εξαντλητική βιβλιογραφία και πηγές όλα τα σύγχρονα πολιτικά και οικονομικά ρεύματα, τον κλασικό φιλελευθερισμό, τον νέο φιλελευθερισμό, τον νεοφιλελευθερισμό, το ρεύμα της παγκοσμιοποίησης και τις αντιδράσεις σ΄ αυτήν από τις εναλλακτικές προτάσεις της νέας Δεξιάς και των εθνικιστικών κινημάτων στη Δύση, τα οποία αναβιώνουν το ρεύμα του προστατευτισμού στην οικονομία και της παραδοσιοκρατίας στο χώρο των ιδεών. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου έχει τίτλο «Οι οικονομικές ελευθερίες στο Σύνταγμα» και εδώ ο καθηγητής Παραράς, με συστηματικό τρόπο, αναλύει την έννοια της οικονομικής ελευθερίας υπό το πρίσμα του ατομικού δικαιώματος και της συνταγματικής του θεμελίωσης. Το ογκώδες αυτό έργο, πλην του γεγονότος ότι αποτελεί μια πολύ σημαντική συμβολή στη συζήτηση για τη φύση των σχέσεων ανάμεσα στον συνταγματικό χάρτη και την πολιτική πραγματικότητα, εισφέρει ταυτόχρονα και στην εν γένει πολιτική συζήτηση, δηλαδή στον αναστοχασμό πάνω στα πολιτικά προτάγματα των πολιτικών μας σχηματισμών, οι παράγοντες των οποίων χρησιμοποιούν συχνά όρους από την πολιτική θεωρία, χωρίς ουσιαστικά να γνωρίζουν το περιεχόμενο που δίνει σ’ αυτούς το ιστορικό context εντός του οποίου εκφέρονται.

Έτσι, ενώ ο ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός του Κ. Καραμανλή και της Νέας Δημοκρατίας κατάφερε στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης να διαγνώσει σωστά τις ιδιομορφίες της ελληνικής οικονομίας – που στηρίζεται στη μικρή ιδιοκτησία και την κανονιστική παρέμβαση του κράτους – υιοθετώντας έναν αδογμάτιστο πολιτικό πραγματισμό, η άνοδος του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία έγειρε την πλάστιγγα προς τον κρατισμό, με αποτέλεσμα να δεχθεί σοβαρό πλήγμα η επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα και να αρχίσει έκτοτε η πορεία του ανεξέλεγκτου δανεισμού της χώρας. Ωστόσο, οι αξεπέραστες αντιφάσεις του λαϊκιστικού ΠΑΣΟΚ οδήγησαν στην πτώση του και στην διακυβέρνηση της ΝΔ (1990-1993), η οποία ήταν υποχρεωμένη εκ των πραγμάτων να τονίσει περισσότερο τον φιλελεύθερο χαρακτήρα της, καθώς έπρεπε να υποστηρίξει τον κόσμο της ελεύθερης αγοράς, που είχε πληγεί ανεπανόρθωτα και να συγχρονιστεί με το ορμητικό τότε ρεύμα του νεοφιλελευθερισμού παγκοσμίως (Θάτσερ, Ρήγκαν).

Έτσι, μοιραία, η ΝΔ έχασε την ιδεολογική της ισορροπία και έκλεινε κατά κύριο λόγο προς τις νεοφιλελεύθερες αρχές του μικρότερου κράτους. Η αποδοχή του νεοφιλελεύθερου προτύπου ακολουθήθηκε εν πολλοίς και από το σημιτικό ΠΑΣΟΚ. Αυτό ήταν το ιδεολογικό διαβατήριο εισόδου στην ΟΝΕ το 2000. Μετά όμως το ξέσπασμα της παγκόσμιας κρίσης του 2008, ο πολιτικός κόσμος βρέθηκε αντιμέτωπος με την επιτακτική ανάγκη προσαρμογής στα δεδομένα μιας ανταγωνιστικής ευρωπαϊκής οικονομίας, που προχωρούσε σε συγκλίσεις με αυστηρούς δημοσιονομικούς περιορισμούς. Αυτό έθετε επιτακτικά την ανάγκη ενός δημοσίου που δεν θα σχετίζεται με την αναπαραγωγή του πολιτικού προσωπικού, αλλά με την τόνωση της επιχειρηματικότητας και της ανταγωνιστικότητας. Δηλαδή τέθηκε το ζήτημα της περικοπής του κράτους και κυρίως των προνομίων όσων κοινωνικών στρωμάτων ήταν συνδεδεμένα μαζί του. Όμως η κρατική γραφειοκρατία ήταν ανέκαθεν το θεμέλιο της πολιτικής τάξης στην Ελλάδα και επομένως τα δεδομένα της παγκόσμιας κρίσης οδήγησαν στην κατάρρευση του ελληνικού αστικού πολιτικού συστήματος και εν τέλει στην άνοδο του Σύριζα στην εξουσία. 

Ωστόσο το κεντρικό κράτος είναι μια σταθερά της ελληνικής ιστορίας, από την βυζαντινή ακόμη περίοδο. Δεν πρέπει να διαφεύγει της προσοχής, ότι η διαπλοκή κράτους και κεφαλαίου στην Ελλάδα και οι πελατειακές σχέσεις εδράζονται πάνω στην οθωμανική πραγματικότητα της ανάθεσης, δηλαδή της δημιουργίας μιας επιχειρηματικής τάξης που αντλεί την δύναμή της όχι από την κυριαρχία της εντός της αγοράς, αλλά από τη θέση της μέσα στην κρατική μηχανή. 

Το σημαντικό αυτό έργο μας βοηθά να κατανοήσουμε αυτήν την πολυπλοκότητα των πολιτικών τάσεων και ταυτόχρονα τις ιστορικές ιδιομορφίες τους, καθώς μας δίνει ένα διπλό μέτρο: την λεπτομερή ανάλυση της ιστορίας των ιδεών και την στιβαρή νομική προσέγγιση, που χαράσσει το πλαίσιο για τις πρακτικές δράσεις του πολιτικού προσωπικού στο άμεσο μέλλον.

Στοιχεία έκδοσης:

 Πέτρος Ι. Παραράς, Οικονομική ελευθερία. Άρθρο 5 παρ. 1 Σ. Οικονομικός φιλελευθερισμός, Νεωτερική Διαδρομή και Συνταγματική Θεμελίωση, 616 σελ., εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα 2019.